XÃ, PHƯỜNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA: THƯỚC ĐO NIỀM TIN TỪ NHÂN DÂN
Niềm tin của nhân dân là thước đo thực chất của mô hình phường, xã xã hội chủ nghĩa. Nếu chủ nghĩa xã hội là vì con người thì hạnh phúc của nhân dân không thể chỉ xuất hiện trong khẩu hiệu.
1. Từ lý tưởng vì dân đến chất lượng quản trị ở cấp cơ sở
Trong kỷ nguyên số, thông tin sai lệch có thể lan truyền rất nhanh, nhưng niềm tin chính trị của nhân dân được bồi đắp bền bỉ qua những trải nghiệm cụ thể: hồ sơ được giải quyết đúng hạn, phản ánh được trả lời đến nơi đến chốn, an sinh đến đúng người, cán bộ biết hướng dẫn và sửa sai. Người dân nhận ra rất nhanh chính quyền gần dân hay xa dân qua từng lần làm thủ tục và từng lời hứa được thực hiện.
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bổ sung, phát triển năm 2011 xác định xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng là xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, do Nhân dân làm chủ [1]. Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV của Đảng tiếp tục đặt Nhân dân ở vị trí trung tâm, chủ thể; coi hạnh phúc và sự hài lòng của Nhân dân là mục tiêu, thước đo phát triển [2]. Những định hướng ấy chỉ có sức thuyết phục khi được chuyển hóa thành chất lượng quản trị và đời sống ở từng xã, từng phường.
Ngày 16/7/2026, Hà Nội chính thức triển khai Đề án thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa”. Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố đã ban hành Nghị quyết số 16-NQ/TU ngày 8/7/2026; hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm được lựa chọn thí điểm giai đoạn đầu [9]. Đề án nhằm kiểm nghiệm, cụ thể hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội Việt Nam ở cấp cơ sở; xây dựng mô hình quản trị hiện đại, phục vụ, minh bạch, hiệu quả; phát huy quyền làm chủ và nâng cao chất lượng sống, sự hài lòng, hạnh phúc của nhân dân.
Xã, phường là nơi đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước đi vào đời sống bằng những việc rất cụ thể. Người dân gặp chính quyền cơ sở khi đăng ký hộ tịch, giải quyết thủ tục đất đai, tiếp cận an sinh, phản ánh ô nhiễm hoặc sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Vì vậy, xã, phường không chỉ là đơn vị hành chính, mà còn là nơi nhân dân kiểm nghiệm trực tiếp hiệu lực của Nhà nước, phẩm chất của cán bộ và mức độ nhân văn của chế độ.
Xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải danh xưng hay danh hiệu trang trí, mà là mô hình tổ chức phát triển và quản trị tích hợp ở cấp cơ sở [8]. Tám nội dung cốt lõi bao quát quản trị phục vụ; hạ tầng, kinh tế và không gian thông minh; an sinh, văn hóa, con người; môi trường, quốc phòng, an ninh; khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Mô hình không thay thế nông thôn mới, đô thị văn minh hay chính quyền số, mà đặt các thành quả ấy trong mục tiêu phát huy quyền làm chủ và nâng cao hạnh phúc của nhân dân.
Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 tạo khung pháp lý để người dân được biết, được bàn, được tham gia, giám sát và thụ hưởng [3]. Dân chủ chỉ sống động khi chính quyền công khai, đối thoại, tiếp thu và giải trình thực chất. Công bằng phải được thể hiện bằng khả năng tiếp cận dịch vụ của người ở xa trung tâm và các nhóm yếu thế. Văn minh trước hết nằm ở văn hóa công vụ: hướng dẫn rõ ràng, lắng nghe, tôn trọng và không đùn đẩy trách nhiệm.
2. Niềm tin của nhân dân là thước đo thực chất của mô hình
Nếu chủ nghĩa xã hội là vì con người thì hạnh phúc của nhân dân không thể chỉ xuất hiện trong khẩu hiệu. Ở cấp xã, phường, hạnh phúc được nhận diện qua sinh kế ổn định, đường đi an toàn, trường học và y tế thuận tiện, môi trường xanh sạch, thủ tục minh bạch, cộng đồng nhân ái và chính quyền đáng tin cậy. Chủ nghĩa xã hội sẽ thuyết phục, hiện thực hơn khi người dân trải nghiệm một thủ tục bớt phiền hà, một chính sách an sinh đúng người, một phản ánh được trả lời và một cán bộ biết lắng nghe.
Không thể đánh giá mô hình chủ yếu bằng số công trình, số hội nghị, số văn bản hay tỷ lệ hoàn thành chỉ tiêu hành chính. Điều cần được trả lời là: người dân có phải đi lại ít hơn không; hồ sơ có được giải quyết đúng hạn hơn không; người yếu thế có tiếp cận dịch vụ thuận lợi hơn không; phản ánh có được trả lời đến nơi đến chốn không; sau mỗi lần tiếp xúc với chính quyền, niềm tin của người dân tăng lên hay giảm đi.
Niềm tin công vụ hình thành từ những “điểm chạm” hằng ngày giữa người dân và bộ máy công quyền. Một hồ sơ đúng hạn, một lời giải thích dễ hiểu, một thái độ tôn trọng hoặc một quyết định được giải trình minh bạch đều góp phần củng cố đồng thuận xã hội. Ngược lại, sự vô cảm, quan liêu, né tránh trách nhiệm có thể làm suy giảm sức thuyết phục của những giá trị mà chúng ta đang bảo vệ.
Đề án của Hà Nội cụ thể hóa mô hình xã phường xã hội chủ nghĩa thành 54 tiêu chí theo thang 100 điểm, gồm 52 tiêu chí chính tương ứng 95 điểm và hai tiêu chí tổng hợp là “Chỉ số hạnh phúc” và “Mức độ hài lòng chung” tương ứng 5 điểm [9]. Hai tiêu chí tổng hợp không phải nội dung thứ yếu, mà phản ánh kết quả chung của phát triển và quản trị. Việc đo lường chỉ có ý nghĩa khi khảo sát khách quan, kết hợp dữ liệu định lượng với phản ánh định tính và dẫn tới điều chỉnh cách phục vụ. Bộ tiêu chí cần tiếp tục được kiểm nghiệm, hoàn thiện qua thí điểm, không nên coi là khuôn mẫu bất biến.
3. Chính quyền địa phương hai cấp, chuyển đổi số và yêu cầu không để xa dân
Việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, sắp xếp đơn vị hành chính và đẩy mạnh chuyển đổi số đang tạo ra bối cảnh mới cho xã, phường. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, Nghị quyết số 202/2025/QH15 và các quyết sách liên quan đã làm thay đổi đáng kể không gian quản trị ở cơ sở [5], [6]. Sau sắp xếp, địa bàn có thể rộng hơn, quy mô dân số lớn hơn, nhiệm vụ nhiều hơn và thẩm quyền của cấp cơ sở cũng được mở rộng. Điều đó đồng thời làm tăng trách nhiệm phục vụ nhân dân.
Trong cấu trúc mới, xã, phường phải trở thành cấp tổ chức thực thi gần dân nhất: giải quyết dịch vụ công, tiếp nhận phản ánh, đối thoại với nhân dân, kết nối dữ liệu và bảo đảm an sinh. Bộ máy có tinh gọn và hiệu quả hơn hay không phải được kiểm chứng bằng việc người dân có được phục vụ tốt hơn hay không.
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực đổi mới phương thức quản trị [4]. Ở cấp xã, chuyển đổi số không chỉ là đưa thủ tục lên môi trường trực tuyến, mà phải thiết kế lại quan hệ phục vụ: tiếp nhận hồ sơ thuận tiện, kết nối dữ liệu, giảm giấy tờ trùng lặp, công khai tiến độ và xử lý phản ánh nhanh hơn. Nghị định số 118/2025/NĐ-CP về cơ chế một cửa, một cửa liên thông là căn cứ quan trọng để tổ chức dịch vụ công theo hướng này [7].
4. Nhận diện, phản bác các luận điệu xuyên tạc
Do gắn trực tiếp với khái niệm xã hội chủ nghĩa, mô hình dễ trở thành đối tượng bị xuyên tạc. Thủ pháp thường gặp là tách mô hình khỏi mục tiêu cải cách, tuyệt đối hóa khó khăn hoặc biến nguy cơ hình thức thành cái cớ phủ nhận bản chất vì dân của chế độ.
Trước hết, có luận điệu cho rằng mô hình chỉ là khẩu hiệu, hình thức hoặc duy ý chí. Cách nói này bỏ qua việc Hà Nội đã xác định địa bàn thí điểm, 8 nội dung cốt lõi, 54 tiêu chí, thang điểm, lộ trình và cơ chế giám sát [8], [9]. Nếu mô hình chỉ dừng ở danh hiệu và báo cáo thành tích thì sẽ không có sức sống. Nhưng nguy cơ hình thức không đồng nghĩa mục tiêu của mô hình là hình thức. Một mô hình có tiêu chí đo lường, thí điểm, sơ kết, điều chỉnh và chịu sự đánh giá của nhân dân không thể bị giản lược thành khẩu hiệu.
Luận điệu cho rằng chủ nghĩa xã hội trừu tượng, xa rời đời sống đã cố tình tách lý luận khỏi thực tiễn đổi mới của Việt Nam. Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa chính là đưa các giá trị dân chủ, công bằng, văn minh và hạnh phúc về nơi người dân sinh sống. Dịch vụ công thuận tiện, an sinh đúng người và hành vi công vụ chuẩn mực là những bằng chứng cụ thể về giá trị của con đường đã lựa chọn.
Một số ý kiến xuyên tạc cho rằng mô hình là sự áp đặt từ trên xuống. Nhưng nếu quyền tham gia, quyền giám sát, sự hài lòng và hạnh phúc của nhân dân được lấy làm thước đo thì mô hình không thể vận hành bằng áp đặt. Trái lại, nó đòi hỏi dân chủ cơ sở, đối thoại, minh bạch và cơ chế phản hồi thực chất. Việc thí điểm, sơ kết và điều chỉnh cũng cho thấy đây không phải khuôn mẫu khép kín. Một mô hình nhân danh nhân dân nhưng không hỏi dân, không nghe dân thì tự nó đã đi ngược mục tiêu xã hội chủ nghĩa.
Các thế lực thù địch, cơ hội chính trị còn lợi dụng khó khăn sau sắp xếp đơn vị hành chính để cho rằng chính quyền tất yếu sẽ xa dân hơn. Địa bàn rộng hơn có thể làm phát sinh thách thức, nhưng khoảng cách có thể được thu hẹp bằng dịch vụ đa kênh, điểm phục vụ vệ tinh, tổ công tác lưu động và đối thoại thường xuyên. Điều quyết định là người dân phải được phục vụ thuận tiện hơn trong mô hình mới.
Luận điệu cho rằng đo hạnh phúc, sự hài lòng chỉ nhằm tô hồng thành tích cũng cần được nhìn nhận tỉnh táo. Phản bác không có nghĩa phủ nhận nguy cơ khảo sát hình thức. Chính vì vậy, hai tiêu chí tổng hợp phải được đo khách quan, có khả năng kiểm chứng, gắn với công khai kết quả và cơ chế điều chỉnh. Không phải mọi con số hài lòng đều có giá trị, nhưng nền quản trị vì dân không thể thiếu thước đo từ phía người được phục vụ. Bộ tiêu chí phải giúp chính quyền tự soi lại cách phục vụ, không phải tạo thêm bảng điểm đẹp.
Cuối cùng là luận điệu xuyên tạc chuyển đổi số thành công cụ kiểm soát và gây khó khăn cho dân. Trong khi, số hóa giúp người dân nộp ít giấy tờ hơn, đi lại ít hơn, theo dõi hồ sơ rõ hơn, phản ánh thuận tiện hơn và tiếp cận dịch vụ công bằng hơn, đây chính là phương thức mới để giá trị vì dân đi vào đời sống.
5. Kết luận
Giá trị cuối cùng chủ trương và mô hình quản trị ở khả năng chuyển hóa các giá trị dân chủ, công bằng, văn minh và vì con người thành chất lượng sống, dịch vụ công và sự tin cậy của nhân dân. Để khả năng thành hiện thực cần tiếp tục hoàn thiện bộ tiêu chí qua kiểm nghiệm thực tiễn, lấy kết quả người dân thực sự nhận được làm căn cứ đánh giá, bảo đảm công bằng trong tiếp cận dịch vụ công, và trên hết, dân chủ cơ sở phải trở thành điều kiện vận hành của mô hình. Việc Hà Nội chính thức triển khai thí điểm đã đưa vấn đề xã, phường xã hội chủ nghĩa từ thảo luận lý luận sang kiểm nghiệm thực tiễn. Bộ 54 tiêu chí và 8 nội dung cốt lõi tạo cơ sở ban đầu để lượng hóa và tiếp tục hoàn thiện mô hình.
Khi người dân được phục vụ tốt hơn, sống an toàn hơn, tiếp cận cơ hội công bằng hơn và tiếng nói được lắng nghe, các giá trị xã hội chủ nghĩa sẽ được chứng minh bằng đời sống. Thước đo cuối cùng không phải bảng điểm, mà là niềm tin từ những điều gần dân nhất.; đồng thời là minh chứng sống động của sự thống nhất ý Đảng lòng Dân trong xây dựng và phát triển đất nước kỷ nguyên mới./.
Tài liệu tham khảo
[1] Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bổ sung, phát triển năm 2011.
[2] Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.
[3] Quốc hội (2022), Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở số 10/2022/QH15.
[4] Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
[5] Quốc hội (2025), Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15.
[6] Quốc hội (2025), Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh.
[7] Chính phủ (2025), Nghị định số 118/2025/NĐ-CP ngày 09/6/2025 về thực hiện thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa, một cửa liên thông tại Bộ phận Một cửa và Cổng Dịch vụ công quốc gia. https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=213871
[8] Cổng Thông tin điện tử thành phố Hà Nội (2026), “Hà Nội: Cụ thể hóa 54 tiêu chí xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa”, đăng ngày 21/5/2026. https://hanoi.gov.vn/tin-tuc-su-kien-noi-bat/ha-noi-cu-the-hoa-54-tieu-chi-xay-dung-xa-phuong-xa-hoi-chu-nghia-4260521203639289.htm
[9] Báo Nhân Dân (2026), “Hà Nội chính thức thực hiện thí điểm mô hình ‘xã, phường xã hội chủ nghĩa’”, đăng ngày 16/7/2026. https://nhandan.vn/ha-noi-chinh-thuc-thuc-hien-thi-diem-mo-hinh-xa-phuong-xa-hoi-chu-nghia-post975928.html
