Nhà nước kiến tạo: Luật hành chính mở đường phát triển

1. Từ "quản lý" đến "kiến tạo" trong quản trị xã hội: Một đòi hỏi tất yếu của thời đại

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác định đột phá chiến lược đầu tiên là đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, nâng cao năng lực hoạch định và tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước để khơi thông, giải phóng và phát huy hiệu quả mọi nguồn lực, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý, quản trị phát triển giữa Trung ương và địa phương, phát huy vai trò tự chủ, tự chịu trách nhiệm của địa phương[1]. Đây chính là tuyên bố chính trị mở đường cho một nền hành chính mới, trong đó nhà nước không chỉ đứng ở vị trí giám sát mà chủ động tạo ra không gian, điều kiện và động lực cho sự phát triển.

Theo phân tích từ giới nghiên cứu pháp luật, việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính là sự ứng dụng sáng tạo các nguyên tắc của lý thuyết quản trị công hiện đại vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, kết hợp phân cấp, phân quyền hợp lý, gắn quyền lực với trách nhiệm cá nhân, lấy hiệu quả và sự hài lòng của người dân làm thước đo, đồng thời tích hợp sâu rộng chuyển đổi số để loại bỏ tầng nấc trung gian không cần thiết[2]. Điều quan trọng cần khẳng định ngay là việc tiếp thu những nguyên lý quản trị công tiên tiến của thế giới không đồng nghĩa với việc rời bỏ nền tảng lý luận xã hội chủ nghĩa. Ngược lại, đây là sự kết hợp hài hòa giữa lý thuyết nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, với nguyên tắc tập trung dân chủ và sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng những yêu cầu phát triển thực tiễn trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số quốc gia[2].

2. Cơ sở pháp lý cho sự chuyển dịch: Từ Hiến pháp đến luật chuyên ngành

Ngày 16/6/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết số 203/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013, trong đó sửa đổi Điều 110 về tổ chức đơn vị hành chính và Điều 111 về chính quyền địa phương, tạo cơ sở hiến định cho việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, chính thức kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện từ ngày 1/7/2025[3]. Cùng ngày, Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 cũng được thông qua, có hiệu lực ngay từ thời điểm được ban hành, thiết lập khung pháp lý chi tiết cho mô hình mới này[4].

Điểm cốt lõi mang dấu ấn tư duy kiến tạo phát triển trong Luật số 72/2025/QH15 nằm ở cách luật này định nghĩa lại vai trò của cấp xã. Trong tổ chức hành chính truyền thống, cấp xã thường được coi là cánh tay nối dài của chính quyền cấp trên nhưng lại thiếu thực quyền để giải quyết triệt để những vấn đề phát sinh tại cơ sở. Luật mới thiết lập rõ cơ chế phân cấp, ủy quyền có điều kiện và có trách nhiệm cho cấp xã, qua đó cơ chế "cho phép có điều kiện", hài hòa giữa kiểm soát quyền lực và mở đường cho đổi mới thể chế từ thực tiễn[5]. Đây chính là biểu hiện cụ thể của việc nhà nước từ bỏ vai trò người gác cổng thuần túy để trở thành người đồng hành, người mở đường cho sự năng động của địa phương.

Luật cũng quy định rõ những công việc thuộc thẩm quyền của chính quyền địa phương phải do chính quyền địa phương quyết định và tổ chức thực hiện, phát huy vai trò tự chủ và tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương, đồng thời phân định rõ thẩm quyền giữa cơ quan nhà nước ở trung ương và chính quyền địa phương, giữa chính quyền địa phương cấp tỉnh và cấp xã[6]. Theo đó, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh được trao quyền quyết định áp dụng thí điểm các chính sách đặc thù, đặc biệt, để thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn phù hợp với khả năng cân đối ngân sách khi được Thủ tướng Chính phủ cho phép[6]. Đây là quy định cho phép địa phương chủ động thử nghiệm chính sách, một đặc trưng tiêu biểu của nhà nước kiến tạo phát triển, đặt mục tiêu phát triển lên trước, pháp luật đóng vai trò định hướng và điều chỉnh linh hoạt.

3. Nội dung cốt lõi của tư duy kiến tạo phát triển trong luật hành chính hiện đại

Nhìn một cách hệ thống, nhà nước kiến tạo phát triển trong lĩnh vực luật hành chính Việt Nam hiện nay thể hiện ở ba phương diện chính.

Thứ nhất, sự chuyển dịch từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Nếu như trước đây nhà nước thường yêu cầu cá nhân, doanh nghiệp phải được cấp phép, phê duyệt trước khi thực hiện một hoạt động, thì xu hướng cải cách hành chính là giảm dần các loại giấy phép con, chuyển sang cơ chế công dân, doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm thực hiện đúng quy định, nhà nước với chức năng kiểm tra, giám sát. Cách làm này giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian gia nhập thị trường, đồng thời đặt trách nhiệm pháp lý rõ ràng hơn lên đối với từng chủ thể.

Thứ hai, sự chuyển dịch từ kiểm soát đồng nhất sang trao quyền có điều kiện

Luật số 72/2025/QH15 không trao quyền tự chủ một cách vô điều kiện, mà gắn quyền lực với trách nhiệm kiểm tra, thanh tra, giám sát của cơ quan có thẩm quyền, có cơ chế theo dõi, đánh giá và kịp thời điều chỉnh nội dung phân quyền, phân cấp khi cơ quan, tổ chức được phân quyền thực hiện không hiệu quả nhiệm vụ được giao[6]. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa nhà nước kiến tạo phát triển theo mô hình Việt Nam với mô hình tự do hóa hành chính ở một số nước phương Tây, nơi nhà nước gần như rút lui hoàn toàn khỏi vai trò điều tiết. Ở Trong khi Việt Nam, nhà nước vẫn giữ vai trò kiến trúc sư tổng thể, chỉ thay đổi phương thức can thiệp từ trực tiếp, vi mô sang gián tiếp, định hướng.

Thứ ba, sự chuyển dịch từ hành chính giấy tờ sang hành chính số

Quá trình xây dựng chính quyền địa phương hai cấp gắn liền chặt chẽ với yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, hướng tới xây dựng chính quyền số hiện đại, qua đó tạo điều kiện tăng cường hiệu lực giám sát của Hội đồng nhân dân, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình của Ủy ban nhân dân và người đứng đầu trong quản lý, điều hành[7]. Đây không đơn thuần là việc số hóa thủ tục hành chính cho nhanh hơn, mà là sự thay đổi cấu trúc quan hệ giữa nhà nước và công dân, từ quan hệ một chiều mệnh lệnh, hành chính sang quan hệ hai chiều tương tác, phục vụ.

4. Cảnh giác với những cách hiểu lệch lạc về nhà nước kiến tạo phát triển

Nhà nước kiến tạo phát triển là tư duy quản trị tiến bộ của Việt Nam vận dụng trong bối cảnh mới, tuy nhiên vẫn có thể bị diễn giải theo các chiều hướng đối lập nên cần thiết phải được nhận diện rõ.

Một chiều hướng là lợi dụng khái niệm này để cổ vũ cho việc nhà nước rút lui hoàn toàn khỏi vai trò điều tiết kinh tế, xã hội, viện dẫn rằng "kiến tạo" đồng nghĩa với tự do hóa tuyệt đối, từ đó phủ nhận vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước hay coi nhẹ chức năng bảo đảm công bằng xã hội của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Cách hiểu này không phù hợp với tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIV, vốn xác định rõ yêu cầu phát triển kinh tế nhà nước thật sự đóng vai trò chủ đạo, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân và xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp mới[1], cho thấy nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam giữ vai trò định hướng chiến lược với chức năng điều tiết.

Chiều hướng khác, một số luận điệu, đặc biệt trên không gian mạng, cố tình quy chụp rằng việc trao quyền tự chủ mạnh hơn cho địa phương, giảm tầng nấc kiểm soát trung gian, đồng nghĩa với nguy cơ "buông lơi quản lý nhà nước" hoặc tạo điều kiện cho "lạm quyền, lợi ích nhóm". Cần khẳng định rằng đây là một sự lập luận đơn giản hóa thiếu căn cứ. Như đã phân tích, việc trao quyền mạnh mẽ trong Luật số 72/2025/QH15 luôn đi kèm với cơ chế kiểm tra, giám sát, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình được quy định cụ thể, đồng thời có cơ chế điều chỉnh khi việc thực hiện không hiệu quả[6]. Phân quyền là chuyển từ kiểm soát hành vi cụ thể sang kiểm soát kết quả và trách nhiệm, một cách tiếp cận quản trị phù hợp hơn với một quốc gia có hơn một trăm triệu dân và mức độ đa dạng vùng miền rất lớn như Việt Nam.

Cũng cần lưu ý rằng quá trình cải cách thể chế quy mô lớn trong giai đoạn chuyển tiếp luôn đặt ra những câu hỏi học thuật chính đáng, chẳng hạn về sự cân bằng giữa tốc độ cải cách và việc bảo đảm đầy đủ các quy trình dân chủ ở cấp địa phương trong giai đoạn sắp xếp tổ chức bộ máy. Đây là những câu hỏi cần được nghiên cứu, trao đổi một cách nghiêm túc, khoa học, khác hẳn về bản chất so với việc cố tình bóp méo bản chất của cải cách để gieo rắc hoài nghi vào con đường phát triển mà Đảng và Nhà nước đã lựa chọn.

5. Kết luận

Sự chuyển dịch từ nhà nước quản lý hành chính sang nhà nước kiến tạo phát triển không phải là một phép thử ngẫu nhiên, mà là kết quả của một quá trình tư duy lý luận được chuẩn bị kỹ lưỡng, thể chế hóa đồng bộ từ Hiến pháp đến luật chuyên ngành, và đang được kiểm chứng từng ngày qua thực tiễn vận hành mô hình chính quyền ba cấp. Đây là một bước chuyển có tính chiến lược, vừa kế thừa những giá trị tốt đẹp của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, vừa tiếp thu chọn lọc những thành tựu của khoa học quản trị công hiện đại, để xây dựng một nền hành chính tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, lấy sự phát triển của đất nước và hạnh phúc của nhân dân làm mục tiêu cao nhất. Đó cũng chính là minh chứng sinh động cho sức sống và khả năng tự đổi mới của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn./.

[1] Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), toàn văn tại: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cua-dang-119260206221643667.htm, truy cập ngày 29/5/2026.

[2] "Cuộc cách mạng thể chế 2025: Từ sửa đổi Hiến pháp đến mô hình chính quyền địa phương hai cấp", Tạp chí Luật sư Việt Nam, ngày 16/2/2026, https://lsvn.vn/cuoc-cach-mang-the-che-2025-tu-sua-doi-hien-phap-den-mo-hinh-chinh-quyen-dia-phuong-hai-cap-buoc-ngoat-lich-su-trong-quan-tri-cong-va-khoa-hoc-phap-ly-viet-nam-a169445.html, truy cập ngày 29/5/2026.

[3] Nghị quyết số 203/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-203-2025-qh15-sua-doi-bo-sung-mot-so-dieu-cua-hien-phap-nuoc-cong-hoa-xa-hoi-chu-nghia-viet-nam-119250616181735552.htm, truy cập ngày 29/5/2026.

[4] Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-luat-so-72-2025-qh15-to-chuc-chinh-quyen-dia-phuong-119250618161434371.htm, truy cập ngày 29/5/2026.

[5] "Những điểm mới cơ bản của Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15", Trường Chính trị tỉnh Lai Châu, https://truongchinhtri.laichau.gov.vn/index.php/nghien-cuu-khoa-hoc/nhung-diem-moi-co-ban-cua-luat-to-chuc-chinh-quyen-dia-phuong-so-72-2025-qh15-va-dinh-huong-cap-nhat-vao-chuyen-de-chinh-quyen-dia-phuong-o-viet-nam-2015.html, truy cập ngày 29/5/2026.

[6] Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, dẫn trên[4].

[7] "Một số điểm mới của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025", Học viện An ninh nhân dân, https://hvannd.edu.vn/bv/ct/16558/mot-so-diem-moi-cua-luat-to-chuc-chinh-quyen-dia-phuong-nam-2025, truy cập ngày 29/5/2026.