Chính quyền địa phương hai cấp: tầm nhìn quản trị mới

Sau một năm vận hành, chính quyền địa phương hai cấp bắt đầu tạo chuyển biến trong quản trị địa phương, đồng thời kiểm nghiệm rõ hơn yêu cầu xây dựng bộ máy tinh gọn, thông suốt, gần Nhân dân, phục vụ Nhân dân. Đây là dịp để nhìn nhận một cách toàn diện, khách quan về một bước đi chiến lược của Đảng và Nhà nước ta trong tiến trình đổi mới tổ chức bộ máy và nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia.

1. Từ yêu cầu tinh gọn bộ máy đến đổi mới tư duy quản trị

Tổ chức chính quyền địa phương hai cấp không phải là phép cộng, trừ cơ học về địa giới hành chính, mà là bước chuyển lớn trong tư duy tổ chức quyền lực nhà nước ở địa phương. Điểm cốt lõi của bước chuyển này là giảm tầng nấc trung gian, phân định rõ thẩm quyền, đề cao trách nhiệm giải trình và đưa chính quyền đến gần hơn với Nhân dân. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là “bộ máy gọn hơn”, mà là bộ máy vận hành thông suốt hơn, phục vụ tốt hơn và đủ năng lực kiến tạo phát triển.

Chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp được triển khai thực hiện theo Kết luận số 126-KL/TW yêu cầu nghiên cứu định hướng bỏ cấp hành chính trung gian, sáp nhập một số đơn vị hành chính cấp tỉnh [1]; Kết luận số 127-KL/TW tiếp tục đặt nhiệm vụ nghiên cứu, đề xuất sắp xếp tổ chức bộ máy trong tổng thể thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW [2]. Về pháp lý, Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 xác lập các đơn vị hành chính được tổ chức thành hai cấp: cấp tỉnh và cấp xã [4]. Cùng với Nghị quyết số 202/2025/QH15 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, không gian quản trị địa phương được tổ chức lại theo hướng gọn hơn và có điều kiện phát triển đồng bộ hơn [5].

Quyết sách này cần được nhìn nhận như một quá trình tổ chức lại năng lực cầm quyền ở địa phương. Thực chất, mô hình hai cấp hướng tới: cấp ủy lãnh đạo bằng chủ trương đúng, chính quyền thực thi bằng hiệu quả cụ thể, Mặt trận Tổ quốc và Nhân dân giám sát bằng cơ chế dân chủ, công khai. Khi mỗi nhiệm vụ có địa chỉ trách nhiệm rõ ràng, mỗi phản ánh của người dân được tiếp nhận và xử lý nhanh hơn, niềm tin chính trị được củng cố bằng chính kết quả quản trị hằng ngày.

2. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp: yêu cầu tất yếu từ thực tiễn đổi mới quản trị

Trước hết, mô hình hai cấp đáp ứng yêu cầu khắc phục những hạn chế của bộ máy nhiều tầng nấc

Khi tồn tại cấp trung gian, nhiều quyết định quản lý phải đi qua nhiều vòng xin ý kiến, tổng hợp, trình duyệt; trách nhiệm dễ bị phân tán, trong khi người dân và doanh nghiệp cần câu trả lời nhanh, rõ và có người chịu trách nhiệm. Việc kết thúc một tầng quản lý trung gian làm ngắn hơn đường đi của chính sách, giảm nguy cơ “đùn đẩy”, tạo điều kiện để cấp tỉnh chỉ đạo trực tiếp và cấp xã xử lý trực tiếp những vấn đề gắn với đời sống dân cư.

Thứ hai, đây là bước đi chiến lược để chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển.

Văn kiện Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền hành chính nhà nước phục vụ Nhân dân, dân chủ, pháp quyền, chuyên nghiệp, hiện đại, trong sạch, vững mạnh, công khai, minh bạch [3]. Trong logic đó, chính quyền cấp xã không còn chỉ là “cánh tay nối dài” thụ động, mà phải trở thành trung tâm phục vụ Nhân dân, nơi trực tiếp tiếp nhận phản ánh, giải quyết thủ tục hành chính, tổ chức dịch vụ công, bảo đảm an sinh xã hội và triển khai chính sách phát triển. Năng lực quản trị địa phương vì vậy được đo bằng kết quả thực tế, mức độ hài lòng và niềm tin của người dân.

Thứ ba, mô hình hai cấp phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số và xây dựng chính quyền số.

Trước đây, nhiều cấp hành chính được duy trì một phần để phục vụ truyền đạt thông tin, kiểm soát hồ sơ và quản lý địa bàn theo chiều dọc. Khi dữ liệu dân cư, đất đai, doanh nghiệp, thủ tục hành chính và dịch vụ công từng bước được số hóa, nhiều khâu trung gian có thể được thay thế bằng cơ chế kết nối dữ liệu, giám sát trực tuyến và xử lý trên nền tảng số. Như vậy, tinh gọn tổ chức không tách rời hiện đại hóa phương thức quản trị; nếu thiếu dữ liệu dùng chung, mô hình hai cấp sẽ khó vận hành thông suốt.

Thứ tư, mô hình hai cấp tạo không gian phát triển mới sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Việc tổ chức lại địa giới không chỉ nhằm giảm đầu mối, mà còn hướng tới mở rộng quy mô địa bàn, tăng khả năng liên kết vùng, khắc phục tình trạng manh mún nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương. Khi địa phương có không gian đủ lớn, thẩm quyền đủ rõ, dữ liệu đủ liên thông và đội ngũ đủ năng lực, chính quyền địa phương có điều kiện chuyển từ “quản việc” sang “kiến tạo phát triển”. Đây chính là chiều sâu chiến lược của chủ trương hai cấp.

Từ góc độ chính trị - tư tưởng, cần khẳng định mô hình chính quyền địa phương hai cấp không làm suy giảm vai trò lãnh đạo của Đảng, không làm xa dân và càng không phải là sự “xóa bỏ” quản lý nhà nước ở cơ sở. Trái lại, đây là cách tổ chức lại bộ máy để sự lãnh đạo của Đảng được thể hiện bằng hiệu quả quản trị, kỷ luật công vụ và chất lượng phục vụ Nhân dân. Một chính quyền gần dân, rõ trách nhiệm, giải quyết công việc nhanh và minh bạch là bằng chứng thuyết phục nhất để củng cố niềm tin xã hội vào đường lối đổi mới của Đảng.

3. Những thách thức đặt ra trong vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp

Bước đi chiến lược nào cũng đặt ra thách thức chiến lược. Thách thức đầu tiên là khối lượng công việc rất lớn chuyển về cấp xã. Theo thông tin của Bộ trưởng Bộ Nội vụ được Cổng Thông tin điện tử Chính phủ đăng tải, trong 99 nhiệm vụ của cấp huyện, có tới 90 nhiệm vụ chuyển xuống cấp xã, phường và 9 nhiệm vụ còn lại chuyển lên cấp tỉnh khi tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp [6]. Điều này làm thay đổi căn bản vị trí của cấp xã: từ nơi chủ yếu thực hiện nhiệm vụ hành chính cơ sở thành cấp trực tiếp xử lý nhiều vấn về đất đai, xây dựng, đầu tư, hộ tịch, an sinh, môi trường, trật tự đô thị, tiếp công dân và giải quyết khiếu nại ban đầu. Cùng với đó là thách thức thức về năng lực cán bộ, công chức cấp xã; sự đồng bộ của thể chế chuyên ngành; điều phối các vấn đề liên xã, liên vùng; hạ tầng số và chất lượng dữ liệu; kiểm soát quyền lực và tạo đồng thuận xã hội.

Để mô hình hai cấp phát huy hiệu quả, cần triển khai đồng bộ các giải pháp chiến lược về hoàn thiện thể chế theo nguyên tắc “rõ việc, rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm, rõ nguồn lực, rõ kiểm tra”; coi chất lượng đội ngũ là khâu then chốt; thiết lập cơ chế giám sát đa tầng: giám sát của cấp ủy, Hội đồng nhân dân; truyền thông chính sách cần được coi là một bộ phận của tổ chức thực thi.

5. Kết luận

Chính quyền địa phương hai cấp là bước đi chiến lược của Đảng trong đổi mới quản trị quốc gia, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hiện đại hóa nền hành chính. Giá trị cốt lõi của mô hình không nằm ở việc giảm một cấp tổ chức, mà ở việc tái cấu trúc quan hệ giữa Nhà nước và Nhân dân theo hướng gần hơn, nhanh hơn, minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn.

Thực tiễn vận hành chắc chắn còn đặt ra không ít khó khăn về thể chế, nhân lực, dữ liệu, điều phối và kiểm soát quyền lực. Nhưng những khó khăn đó không phủ nhận tính đúng đắn của chủ trương; trái lại, đặt ra yêu cầu phải triển khai bài bản, cầu thị, khoa học và kiên định. Khi bộ máy được tinh gọn nhưng không buông lỏng quản lý, khi phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, khi chuyển đổi số phục vụ người dân thực chất, mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ trở thành động lực quan trọng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và con đường phát triển xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam./.

Tài liệu tham khảo

[1] Kết luận số 126-KL/TW ngày 14/02/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về một số nội dung, nhiệm vụ tiếp tục sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị năm 2025, tại trang: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn, truy cập ngày 15/6/2026.

[2] Kết luận số 127-KL/TW ngày 28/02/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về triển khai nghiên cứu, đề xuất tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, tại trang: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn, truy cập ngày 15/6/2026.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

[4] Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 16/6/2025, tại trang: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn, truy cập ngày 15/6/2026.

[5] Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, tại trang: https://vanban.chinhphu.vn, truy cập ngày 15/6/2026.

[6] Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2025), “Chính quyền địa phương 2 cấp: Sẽ chuyển 90/99 nhiệm vụ từ huyện xuống xã”, ngày 07/5/2025, tại trang: https://baochinhphu.vn, truy cập ngày 15/6/2026.

[7] Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2025), “Không để gián đoạn thủ tục hành chính khi triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp”, ngày 17/6/2025, tại trang: https://baochinhphu.vn, truy cập ngày 15/6/2026.

[8] Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, tại trang: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn, truy cập ngày 15/6/2026.