Văn học trong xây dựng nền tảng tinh thần xã hội

Văn học nghệ thuật là một bộ phận quan trọng của văn hóa, đồng hành cùng lịch sử giải phóng dân tộc, xây dựng và phát triển đất nước. Văn học hướng tới giá trị nhân văn cao cả, bồi đắp nền tảng tư tưởng, tình cảm sâu sắc; đưa chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước đến với mọi tầng lớp công chúng; góp phần định hướng, cổ vũ tinh thần yêu đất nước, lòng tự hào dân tộc; xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội, phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Bên cạnh đó, văn học nghệ thuật còn là “vũ khí” sắc bén trên mặt trận tư tưởng trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước.

Vai trò của văn học, nghệ thuật trong Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 do Tổng Bí thư Trường Chinh soạn thảo cách đây hơn 80 năm đã khẳng định: “Văn hóa bao gồm cả tư tưởng, học thuật, nghệ thuật. Mặt trận văn hóa là một trong ba mặt trận (kinh tế, chính trị, văn hóa) ở đó người cộng sản phải hoạt động. Không phải chỉ làm cách mạng chính trị mà còn phải làm cách mạng văn hóa. Đồng thời, có lãnh đạo được phong trào văn hóa, Đảng mới ảnh hưởng được dư luận, việc tuyên truyền của Đảng mới hiệu quả”⁽¹⁾. Năm 1951, trong Thư gửi anh em họa sĩ nhân dịp triển lãm hội họa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy (…) văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị…”⁽²⁾.

Trong những năm đất kháng chiến chống giặc ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc, văn học đã làm tròn sứ mệnh cao cả; đội ngũ văn nghệ sĩ dưới sự lãnh đạo của Đảng đã đóng góp tích cực trên “mặt trận văn nghệ” ngợi ca tinh thần cách mạng, lòng quả cảm, sức chiến đấu kiên cường của quân dân ta, ghi dấu những phút giây lịch sự hào hùng của dân tộc. Năm 1986, công cuộc đổi mới toàn diện trên mọi lĩnh vực do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo đã tác động đến mọi mặt của đời sống như chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, trong đó có văn học, nghệ thuật. Ở bình diện sáng tác văn học, các nhà văn đã nỗ lực sáng tạo, đổi mới về hình thức nghệ thuật; tự tin, tự chủ trong việc đổi mới phương pháp sáng tác, nội dung, nghệ thuật phản ánh. Các thể loại văn học của đội ngũ tác giả với tinh thần đổi mới, phong cách cá nhân độc đáo đã tạo nên đời sống văn học thời kỳ mới sôi động nhiều màu sắc, thu hút sự chú ý, quan tâm của công chúng nghệ thuật. Trên bình diện lý luận, phê bình văn học từ năm 1986 đến nay có rất nhiều vấn đề đặt ra cần được tổng kết và đánh giá, nhìn nhận lại như vấn đề dân tộc - hiện đại; xã hội chủ nghĩa - kinh tế thị trường; hệ giá trị, chủ trương xã hội hóa các hoạt động nghệ thuật, vấn đề đạo đức, lối sống - xây dựng nhân cách con người thời đại mới; phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, v.v. Đồng thời xuất hiện các trường phái, xu hướng phê bình mới thích ứng với thực tiễn sáng tác văn học. Trên quan điểm cơ bản của Đảng về văn hóa, văn nghệ thể hiện qua các văn kiện, nghị quyết, chúng ta đang đứng trước nhiệm vụ “tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong thời kỳ mới” theo tinh thần Nghị quyết 23-NQ/TW ngày 16/6/2008 của Bộ Chính trị; xác định rõ quan điểm của Đảng về phát triển văn hóa, văn nghệ; đổi mới tư duy lãnh đạo và quản lý về hoạt động văn hóa nghệ thuật; công tác phát triển văn hóa, văn nghệ từ nay đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045... Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 (khóa XI) về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”… đã khẳng định và xác định mục tiêu, chiến lược xây dựng, phát triển văn hóa, văn nghệ. Hiến pháp Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 cũng nhấn mạnh: “Nhà nước, xã hội phát triển văn học, nghệ thuật nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần đa dạng và lành mạnh của nhân dân; phát triển các phương tiện thông tin đại chúng nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của nhân dân, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” (Khoản 2, Điều 6).

Hiện nay, bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, chuyển đổi số mạnh mẽ đã tác động và mở ra “không gian sáng tạo” cho giới sáng tác, nghiên cứu, phê bình, quảng bá, xuất bản, tiếp nhận văn học. Cùng với những cơ hội thuận lợi đó, không ít những thế lực thù địch nhân danh “diễn đàn văn học”, “lợi dụng” văn học để phục vụ cho động cơ tuyên truyền các quan điểm sai trái, thù địch, xuyên tạc lịch sử - thành tựu của đất nước; bóp méo những giá trị tư tưởng - nghệ thuật của các tác giả - tác phẩm chân chính. Mặt khác, các thế lực thù địch mượn danh đổi mới, lợi dụng văn học đòi “tự chủ, tự do, sáng tạo” để điều hướng, nhận thức, thị hiếu lệch lạc, tiêu cực của một bộ phận công chúng. Điều này gây nên sự nhiễu loạn hệ giá trị; khiến cho giá trị thật - ảo; đúng - sai “hỗn loạn” không phân định, ảnh hưởng tới người sáng tạo chân chính; làm giảm giá trị nghệ thuật; tổn hại tới niềm tin của công chúng.

Nhằm phát huy vai trò của văn học trong đời sống tinh thần xã hội thời đại công nghệ số, cần thiết thực hiện những giải pháp sau đây.

Thứ nhất, kiên trì mục tiêu, lý tưởng của Đảng, giữ vững nền tảng Chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh; các chủ trương, đường lối chính sách văn học, nghệ thuật; tiếp tục hoàn khung pháp lý, cơ chế, chính sách quản lý văn học, nghệ thuật. Văn học nghệ thuật với sứ mệnh cao cả luôn bán sát thực tiễn, bảo vệ giá trị chân lý hướng tới chân - thiện - mỹ, hướng đến những giá trị cao cả, tốt đẹp. Chú trọng việc tổng kết thực tiễn, đánh giá thành tựu, hạn chế, đúc rút bài học kinh nghiệm để có những định hướng, chiến lược phát triển tương lai. Chủ trương, chính sách về văn học nghệ thuật cần quan tâm tới cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ, tôn trọng ý kiến cá nhân trong đời sống sáng tạo, đời sống của văn học nghệ thuật. Bên cạnh đó, các chủ trương, chính sách về đường lối văn học nghệ thuật cần có những quy định, chế tài rõ ràng, gắn trách nhiệm, nghĩa vụ của đội ngũ văn nghệ sĩ, nhà phê bình, công chúng trong hoạt động văn học - xã hội theo khuôn khổ của pháp luật quy định. Việc thực hiện các cơ chế, chính sách này góp phần bảo vệ giá trị Chân - Thiện - Mỹ; ngăn chặn các văn hóa phẩm độc hại, tạo môi trường sáng tạo nghệ thuật lành mạnh, chân chính.

Thứ hai, nền tảng tri thức, khả năng nhận thức, bản lĩnh chính trị nghề nghiệp, ý thức, trách nhiệm xã hội của đội ngũ những người làm công tác văn học, nghệ thuật cần được chú trọng quan tâm. Chú trọng đào tạo, bồi dưỡng về lý luận chính trị, lý luận văn học, nâng cao nhận thức và nghiệp vụ phê bình, năng lực thẩm định tác phẩm văn học cho đội ngũ quản lý văn hóa, văn nghệ sĩ, đội ngũ lý luận, phê bình, và công chúng văn học. Đặc biệt, cần trang bị các kỹ năng nhận diện, phản bác các thông tin sai trái, luận điệu xuyên tạc của các đối tượng thù địch nhất là trên môi trường mạng xã hội, truyền thông số.

Thứ ba, tiếp tục triển khai các chiến dịch truyền thông số, các thông tin tri thức văn học, tái tạo “không gian nghệ thuật số” một cách đầy đủ chuẩn xác dữ liệu, dễ đọc, dễ hiểu, dễ tiếp cận, dễ tương tác với các hình thức trực tuyến mới mẻ, phù hợp với nhu cầu thị hiếu của công chúng, nhất là công chúng trẻ. Việc phối hợp thực hiện tốt giải pháp này sẽ góp phần hình thành môi trường văn học trực tuyến lành mạnh, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, ngặn chặn thông tin sai lệch của các thế lực thù địch; khẳng định gìn giữ giá trị văn học dân tộc trong thời kỳ công nghệ số hiện nay.

Thứ tư, tăng cường công tác giáo dục thị hiếu thẩm mỹ độc giả/công chúng; xây dựng, kiến tạo một cộng đồng tiếp nhận văn học lành mạnh, tích cực. Giải pháp này đặt ra vấn đề cần chú trọng phát triển chương trình giáo dục thẩm mỹ cho bạn đọc/công chúng văn học qua (media literacy, critical reading) qua việc xây dựng, kiến tạo các diễn đàn văn học, các chương trình nghệ thuật biểu diễn chuyển thể tác phẩm văn học nhằm giúp công chúng có môi trường sinh hoạt nghệ thuật lành mạnh. Bên cạnh đó, giới nghiên cứu và nhà văn cần tham gia chặt chẽ vào quá trình thẩm định, định hướng dư luận cho công chúng. Người đọc/công chúng văn học thông qua các diễn đàn tri thức để cùng chia sẻ thảo luận sẽ kiến tạo một cộng đồng đọc lành mạnh; góp phần tạo dựng phát triển môi trường văn hóa - thẩm mỹ tích cực trong đời sống văn học và đời sống xã hội đương đại.

⁽¹⁾ Đảng Cộng sản Việt Nam. 2000. Văn kiện Đảng toàn tập – Tập 7. Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. 316.

⁽²⁾ Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Tập 7. Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 246.