Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong rèn luyện trí thức trẻ "vừa hồng, vừa chuyên"

Tư tưởng Hồ Chí Minh và sự vận dụng của Đảng trong xây dựng con người “vừa hồng, vừa chuyên”

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, vừa “hồng” vừa “chuyên” là nguyên tắc nền tảng và là tiêu chí bao trùm trong xây dựng đội ngũ cán bộ, trí thức. “Hồng” là phẩm chất đạo đức cách mạng toàn diện, thể hiện ở trung với nước, hiếu với dân, yêu thương con người, kiên định lý tưởng, sống trách nhiệm, nêu gương và nói đi đôi với làm; còn “chuyên” là trình độ, năng lực chuyên môn vững vàng, tinh thần cầu tiến, khả năng sáng tạo, không ngừng học hỏi để làm chủ tri thức mới. Hai mặt này gắn bó hữu cơ, bổ sung và làm giàu cho nhau trong quá trình phát triển của mỗi cá nhân cũng như của toàn bộ tổ chức, tạo nên nền tảng vững chắc cho sự nghiệp cách mạng.

Trung với nước, hiếu với dân là cốt lõi của đạo đức cách mạng mà Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh: trung thành tuyệt đối với lý tưởng của Đảng, đặt lợi ích Tổ quốc, lợi ích nhân dân lên trên hết; phục vụ nhân dân với tinh thần tận tụy, gần gũi, vì dân mà sống, vì dân mà phấn đấu. Người từng dặn: “Đã phụng sự nhân dân, thì phải phụng sự cho ra trò”[1], nghĩa là “việc gì lợi cho dân, thì phải làm cho kỳ được. Việc gì hại cho dân, thì phải hết sức tránh”[2]. Hiếu với dân còn là lắng nghe, thấu hiểu, chia sẻ và đồng hành với nhân dân trong mọi hoàn cảnh. Yêu thương con người là tinh thần nhân ái, khoan dung, sống vị tha không chỉ với đồng bào mình mà còn với đồng chí, đồng nghiệp và bạn bè quốc tế, biết trân trọng giá trị và nhân phẩm của mỗi người, giúp nhau cùng tiến bộ, cùng góp sức xây dựng cộng đồng vững mạnh.

Từ nền tảng đó, Hồ Chí Minh coi các phẩm chất Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư như những thước đo hành động của người cách mạng. Cần là siêng năng, chăm chỉ, tận tụy trong công việc, thể hiện thái độ nghiêm túc và trách nhiệm đối với nhiệm vụ được giao. Người từng nói: “Cần tức là siêng năng, chăm chỉ, cố gắng, dẻo dai”[3], “Cần là thi đua sản xuất cho mau, cho tốt, cho nhiều”[4]. Kiệm là sử dụng hợp lý các nguồn lực, “không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi”[5], nhằm phát huy hiệu quả cho lợi ích chung và chống lại những biểu hiện hình thức, lãng phí. Liêm “…là trong sạch, không tham lam”[6]; “Liêm là không tham địa vị. Không tham tiền tài. Không tham sung sướng. Không ham người tâng bốc mình. Vì vậy mà quang minh chính đại, không bao giờ hủ hóa. Chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ”[7], qua đó giữ gìn sự trong sáng của đạo đức cách mạng. Chính là công tâm, khách quan, dám đấu tranh với cái sai, bởi “Một người phải Cần, Kiệm, Liêm, nhưng còn phải CHÍNH mới là người hoàn toàn”[8]. Chí công vô tư là đặt lợi ích chung lên trên hết: “Lòng mình chỉ biết vì Đảng, vì Tổ quốc, vì đồng bào thì mình sẽ tiến đến chỗ chí công vô tư”[9]. Đây vừa là chuẩn mực đạo đức cá nhân, vừa là điều kiện bảo đảm sự trong sạch, vững mạnh của tổ chức.

“Hồng” như vậy không phải là khẩu hiệu mà phải được thể hiện trong hành động và lối sống, ở ý chí vượt qua khó khăn, tinh thần đoàn kết, thái độ kiên định trước những tác động của cơ chế thị trường và hội nhập quốc tế, ở khả năng giữ vững bản lĩnh chính trị và lý tưởng cách mạng. “Chuyên” là điều kiện để lý tưởng cách mạng trở thành hiện thực. Trình độ, năng lực chuyên môn, khả năng đổi mới sáng tạo, làm chủ khoa học – công nghệ và phương pháp nghiên cứu hiện đại chính là sức mạnh để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thời đại số. Người từng dạy: “Muốn tiến bộ mãi thì phải học tập. Học trong sách báo, học trong công tác, học với anh em, học hỏi quần chúng. Học tập để phát triển ưu điểm, sửa chữa khuyết điểm”[10].

Mối quan hệ giữa “hồng” và “chuyên” là mối quan hệ hữu cơ, bổ sung lẫn nhau, không tách rời. Đạo đức là nền tảng, chuyên môn là phương tiện; “hồng” dẫn đường cho “chuyên”, “chuyên” làm sáng tỏ và củng cố “hồng”. Người nhấn mạnh: “…phải biết chú trọng cả tài lẫn đức. Đức là đạo đức cách mạng. Đó là cái gốc, rất là quan trọng. Nếu không có đạo đức cách mạng thì có tài cũng vô dụng”[11]. Theo tư tưởng này của Người, có thể hiểu, đội ngũ trí thức chỉ thực sự trở thành nguồn nhân lực chất lượng cao khi hội tụ được cả hai yếu tố này, lấy lý tưởng phục vụ Tổ quốc, nhân dân làm định hướng, lấy tri thức và sáng tạo làm sức mạnh thực thi.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng là “người cầm lái”, là trung tâm đoàn kết và là lực lượng duy nhất có khả năng dẫn dắt dân tộc đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Người khẳng định, để cách mạng thành công thì “…phải có đảng cách mệnh, để trong thì vận động và tổ chức dân chúng, ngoài thì liên lạc với dân tộc bị áp bức và vô sản giai cấp mọi nơi. Đảng có vững cách mệnh mới thành công, cũng như người cầm lái có vững thuyền mới chạy. Đảng muốn vững thì phải có chủ nghĩa làm cốt, trong đảng ai cũng phải hiểu, ai cũng phải theo chủ nghĩa ấy. Đảng mà không có chủ nghĩa cũng như người không có trí khôn, tàu không có bàn chỉ nam… chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mệnh nhất là chủ nghĩa Lênin”[12]. Đồng thời, “Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang”[13]. Sức mạnh và uy tín của Đảng không chỉ đến từ đường lối đúng đắn mà còn bắt nguồn từ nền tảng đạo đức cách mạng và khả năng giáo dục, rèn luyện đội ngũ.

Thấm nhuần tư tưởng, đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh, Đảng ta luôn xác định xây dựng, chỉnh đốn Đảng là nhiệm vụ then chốt, đồng thời ban hành nhiều nghị quyết, chỉ thị nhằm cụ thể hóa yêu cầu rèn luyện về phẩm chất chính trị, đạo đức và năng lực của nguồn nhân lực trong tình hình mới, như Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 khóa XI (2012) về “Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay”, Kết luận số 21-KL/TW (2021) của Hội nghị Trung ương 4 khóa XIII về đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị, gắn với việc thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW (2016) của Bộ Chính trị,“Về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh”; …Những văn kiện này hướng tới xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh và xây dựng nguồn nhân lực có bản lĩnh chính trị, đạo đức trong sáng, năng lực chuyên môn cao. Đại hội XIII của Đảng tiếp tục khẳng định mục tiêu “Tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh; khơi dậy khát vọng phát triển đất nước, phát huy ý chí, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc kết hợp với sức mạnh thời đại”[14]. Đặc biệt, Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 16/1/2025 nhấn mạnh việc “tuyên truyền sâu rộng… cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” là phẩm chất đạo đức quan trọng hàng đầu”[15]. Đại hội XIII xác định nhiệm vụ : “Tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có đủ phẩm chất, năng lực, uy tín, phục vụ nhân dân và sự phát triển của đất nước”[16]; xây dựng đội ngũ có đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ[17], chú trọng xây dựng môi trường văn hóa công sở lành mạnh, dân chủ, đoàn kết, nhân văn[18], “Tiếp tục phát triển toàn diện nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo gắn với khơi dậy khát vọng phát triển đất nước, lòng tự hào dân tộc, ý chí tự cường và phát huy giá trị văn hóa, con người Việt Nam”[19]. Điều này càng được thể hiện rõ qua Đại hội XIV khi Đảng “khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung”[20]. Qua đó, định hướng xây dựng nguồn nhân lực có bản lĩnh chính trị, đạo đức trong sáng và năng lực chuyên môn cao trong tình hình mới. Những định hướng đó thể hiện sự kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh và là cơ sở chính trị - tư tưởng cho quá trình rèn luyện của đội ngũ trí thức trẻ hiện nay.

Một số gợi mở trong vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào rèn luyện trí thức trẻ “vừa hồng, vừa chuyên” hiện nay

Trên cơ sở định hướng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong rèn luyện trí thức trẻ “vừa hồng, vừa chuyên” cần được cụ thể hóa bằng những nội dung thiết thực gắn với quá trình tự học tập và nghiên cứu:

Một là, kiên định nền tảng tư tưởng, nâng cao bản lĩnh chính trị và đạo đức cách mạng cho trí thức trẻ. Trong điều kiện các luồng thông tin đa chiều và sự tác động mạnh mẽ của không gian mạng, việc chủ động học tập lý luận, giữ vững lập trường khoa học và quan điểm chính trị, nâng cao năng lực nhận diện và phản biện các quan điểm sai trái trở thành yêu cầu quan trọng. Những chuẩn mực đạo đức như Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư cần được cụ thể hóa thành tiêu chí rèn luyện. Gắn lý tưởng phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân với mục tiêu nghiên cứu khoa học chính là biểu hiện cụ thể của đạo đức cách mạng trong hoạt động học thuật hiện nay.

Hai là, không ngừng nâng cao năng lực chuyên môn theo hướng hiện đại, chuyên sâu, làm chủ các phương pháp nghiên cứu tiên tiến và công nghệ mới. Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các phương thức nghiên cứu liên ngành đang làm thay đổi cách thức sản xuất tri thức, đòi hỏi trí thức trẻ phải tăng cường tự học, tự nghiên cứu, nâng cao năng lực công bố khoa học, tham gia các mạng lưới học thuật và thích ứng với chuẩn mực học thuật quốc tế. Việc mở rộng các chương trình đào tạo chuyên sâu, thúc đẩy hợp tác học thuật và nghiên cứu liên ngành sẽ góp phần hình thành tư duy khoa học độc lập, sáng tạo và năng lực làm việc trong môi trường toàn cầu.

Ba là, xây dựng và tham gia vào môi trường học thuật dân chủ, minh bạch, khuyến khích đổi mới sáng tạo và hình thành năng lực học tập suốt đời. Trong môi trường đó, mỗi trí thức trẻ vừa là chủ thể của quá trình rèn luyện, vừa góp phần tạo dựng văn hóa học thuật lành mạnh, nơi các giá trị khoa học chân chính được tôn trọng, sự trung thực trong nghiên cứu được đề cao và các ý tưởng mới được khuyến khích. Văn hóa học thuật không chỉ thể hiện ở chất lượng sản phẩm khoa học mà còn ở tinh thần hợp tác, thái độ làm việc nghiêm túc và trách nhiệm đối với cộng đồng khoa học.

Bốn là, đề cao ý thức tự giác tu dưỡng, rèn luyện, tuân thủ kỷ luật học thuật và chuẩn mực nghề nghiệp. Quá trình tự kiểm tra, tự điều chỉnh trong hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và công bố khoa học là yếu tố quan trọng để giữ vững phẩm chất đạo đức cách mạng trong môi trường học thuật hiện đại. Đây cũng là cách chuyển hóa các chuẩn mực đạo đức thành hành vi cụ thể, góp phần ngăn ngừa những biểu hiện lệch chuẩn về đạo đức nghề nghiệp, bảo đảm sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân.

Năm là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong học tập, nghiên cứu và quản lý hoạt động khoa học, hình thành phương thức làm việc hiện đại, minh bạch và hiệu quả. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu học thuật, các nền tảng chia sẻ tri thức và phương thức đánh giá khoa học công khai sẽ tạo điều kiện để trí thức trẻ tiếp cận tri thức mới, mở rộng hợp tác học thuật và nâng cao chất lượng sản phẩm khoa học. Chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ chuyên môn mà còn góp phần hình thành tác phong làm việc khoa học, nâng cao hiệu quả sử dụng thời gian và nguồn lực nghiên cứu.

Thông qua những nội dung trên, việc rèn luyện trí thức trẻ “vừa hồng, vừa chuyên” theo tư tưởng Hồ Chí Minh được thể hiện như một quá trình tự hoàn thiện toàn diện, kết hợp giữa tu dưỡng đạo đức cách mạng với nâng cao năng lực chuyên môn, giữa lý tưởng phụng sự đất nước với khát vọng sáng tạo khoa học. Đây chính là nền tảng để hình thành lớp trí thức trẻ có khả năng thích ứng với môi trường học thuật hiện đại, đồng thời giữ vững định hướng giá trị trong hoạt động nghề nghiệp.

Kết luận

Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc rèn luyện đội ngũ trí thức trẻ vừa “hồng” vừa “chuyên” theo tư tưởng Hồ Chí Minh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với nâng cao chất lượng hoạt động khoa học và góp phần củng cố nền tảng tư tưởng của Đảng. Đây là quá trình tự hoàn thiện toàn diện, đòi hỏi sự kết hợp giữa bản lĩnh chính trị, đạo đức cách mạng với năng lực chuyên môn, tư duy khoa học và tinh thần đổi mới sáng tạo. Lời dạy của Người về việc: “Xác định rõ học tập để làm việc, làm người, để phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân và nhân loại”[21] tiếp tục là định hướng cho quá trình trưởng thành của trí thức trẻ hiện nay. Vận dụng sáng tạo tư tưởng đó trong học tập và nghiên cứu không chỉ giúp mỗi cá nhân phát triển bền vững mà còn góp phần hình thành lớp trí thức có đủ phẩm chất, năng lực và khát vọng cống hiến, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Tài liệu tham khảo:

[1] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội,, t.6, tr.432.

[2] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.6, tr.432.

[3] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.6, tr.118.

[4] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.7, tr.333.

[5] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.6, tr.122.

[6] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.6, tr.126.

[7] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.5, tr.292.

[8] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.6, tr.129.

[9] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.5, tr.291.

[10] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.8, tr.143.

[11] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.14, tr.400.

[12] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.2, tr.289.

[13] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.11, tr.601.

[14] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, t.1, tr.14.

[15] Xem Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 16/01/2025 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư. Đường dẫn: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/chi-thi-so-42-cttw-ngay-16012025-cua-bo-chinh-tri-ve-tang-cuong-su-lanh-dao-cua-dang-doi-voi-cong-tac-giao-duc-can-11350. Truy cập: 15/7/2025.

[16] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, t.1, tr.178.

[17] Xem Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, t.1, tr.34-35.

[18] Xem Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, t.1, tr.144.

[19] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, t.1, tr.220.

[20] Báo cáo chính trị của BCHTW Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.

[21] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.1, tr.XXVI.