VĂN CHƯƠNG VỚI SỨ MỆNH LƯU GIỮ KÝ ỨC VĂN HÓA, BỒI ĐẮP NIỀM TIN XÃ HỘI

1. Mở đầu

Văn chương tiếp cận con người bằng hình tượng nghệ thuật và cảm xúc thẩm mỹ; qua đó khơi dậy khát vọng phát triển, củng cố bản lĩnh tinh thần và nâng cao khả năng nhận diện, phản bác các quan điểm sai trái. Vai trò ấy càng trở nên quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và bùng nổ công nghệ số, khi các luận điệu xuyên tạc, thông tin sai lệch ngày càng tinh vi, tác động trực tiếp đến nhận thức và hành vi của công chúng.

2. Văn chương cách mạng: Sợi dây kết nối ký ức lịch sử và niềm tin tương lai

2.1. Văn chương bồi đắp niềm tin xã hội

Trong các phương thức thực hiện công tác tư tưởng - từ giáo dục, truyền thông đến pháp luật, văn chương có vị trí đặc biệt bởi khả năng tác động đến đời sống tinh thần thông qua hình tượng nghệ thuật và cảm xúc thẩm mỹ. Không áp đặt nhận thức hay truyền đạt lý thuyết thuần túy, văn chương dẫn dắt con người bằng sự đồng cảm, từ đó chuyển hóa nhận thức thành niềm tin vững chắc và hành động tự giác.

Thực tiễn lịch sử cho thấy, trong những năm đấu tranh giành độc lập dân tộc, nhiều tác phẩm như Đất nước của Nguyễn Đình Thi, Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm hay các vần thơ của Tố Hữu đã khơi dậy lòng yêu nước, củng cố niềm tin vào con đường cách mạng và cổ vũ ý chí chiến đấu. Bằng nghệ thuật xây dựng hình tượng và kể chuyện, văn chương tái hiện những hy sinh, mất mát và khát vọng của dân tộc, giúp người đọc không chỉ nhận thức mà còn chia sẻ, đồng cảm với những giá trị mà cộng đồng hướng tới. Trong Nắng đồng bằng của Chu Lai, hiện thực khốc liệt của chiến tranh được khắc họa chân thực, qua đó làm nổi bật vẻ đẹp của người chiến sĩ, bồi đắp nên ý thức trách nhiệm đối với đất nước.

Thực tiễn lịch sử cho thấy, văn chương có khả năng tái hiện sống động về những hy sinh, mất mát và khát vọng của dân tộc, giúp người đọc không chỉ nhận thức mà còn đồng cảm sâu sắc với các giá trị cộng đồng. Từ những vần thơ của Tố Hữu, Đất nước (Nguyễn Đình Thi), Mặt đường khát vọng (Nguyễn Khoa Điềm) cho đến hiện thực chiến tranh khốc liệt trong Nắng đồng bằng (Chu Lai), văn chương đã khơi dậy mạnh mẽ lòng yêu nước, cổ vũ ý chí chiến đấu và khắc họa trọn vẹn vẻ đẹp của người chiến sĩ. Qua đó, tác phẩm nghệ thuật trở thành cầu nối chuyển hóa lịch sử thành niềm tin và ý thức trách nhiệm đối với Tổ quốc.

Nhìn từ góc độ lý luận, giá trị của văn chương không dừng lại ở việc mở rộng hiểu biết hay khơi dậy những cảm xúc đơn thuần. Thông qua cơ chế thẩm thấu văn hóa, văn chương trực tiếp tham gia vào quá trình định hình tư duy phản biện, giúp con người hình thành năng lực phân biệt đúng - sai, thật - giả trước các luồng thông tin phức tạp. Quá trình này góp phần củng cố nền tảng tinh thần của xã hội, bởi niềm tin cộng đồng được xây dựng trên sự thấu hiểu và trải nghiệm thẩm mỹ luôn có tính bền vững cao nhất. Đó cũng chính là yếu tố cốt lõi tạo nên "sức đề kháng" tinh thần, quyết định sức sống và khả năng tự bảo vệ của tư tưởng trong đời sống xã hội.

Niềm tin xã hội được định hình từ thực tiễn, từ sự thống nhất giữa lý tưởng và hiện thực, đồng thời được nuôi dưỡng liên tục bởi các giá trị nhân văn do văn chương chuyển tải. Thông qua các tác phẩm khắc họa hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh, hành trình giải phóng dân tộc hay công cuộc bảo vệ và phát triển đất nước, những giá trị chính trị - xã hội được thẩm thấu tự nhiên vào đời sống tinh thần của nhân dân. Chính từ chiều sâu văn hóa đó, văn chương là một lực lượng nội sinh quan trọng, góp phần củng cố niềm tin cộng đồng và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng.

2.2. Hình tượng về Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh trong văn chương – Kết nối ký ức lịch sử và bồi đắp niềm tin tương lai

Trong tiến trình văn học cách mạng Việt Nam, hình tượng về Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh giữ vị trí trung tâm, phản ánh những giá trị cốt lõi của lịch sử dân tộc và đời sống tinh thần của nhân dân. Không dừng lại ở ý nghĩa chính trị đơn thuần, đây là những biểu tượng văn hóa được hình thành từ thực tiễn cách mạng, đóng vai trò là chiếc cầu nối lưu giữ ký ức lịch sử và điểm tựa vững chắc bồi đắp niềm tin tương lai.

Trong văn học, hình tượng về Đảng không hiện lên như một khái niệm lý luận trừu tượng mà được nhận diện qua những bước ngoặt của lịch sử và gắn liền với số phận con người. Vai trò lãnh đạo của Đảng được thể hiện trong mối quan hệ gắn bó với nhân dân, với khát vọng độc lập, tự do và phát triển đất nước. Những sự kiện lớn như Cách mạng Tháng Tám, các cuộc kháng chiến hay công cuộc đổi mới được tái hiện sinh động qua những trải nghiệm cá nhân, làm cho lịch sử trở nên gần gũi và giàu sức lay động. Nếu trong thơ ca cách mạng, Đảng hiện lên như ánh sáng dẫn đường, khơi dậy lý tưởng và niềm tin vào con đường cách mạng. Thì ở văn xuôi, sức mạnh ấy được chứng minh qua sự đổi thay trong cuộc đời của những con người bình dị như Mị và A Phủ trong Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài), ông Hai trong Làng (Kim Lân), anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa (Nguyễn Thành Long) hay Đào trong Mùa lạc (Nguyễn Khải). Chính sự gắn bó giữa Đảng với nhân dân đã tạo nên sức thuyết phục và giá trị bền vững của hình tượng này trong văn chương cách mạng.

Song hành cùng hình tượng về Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh được khắc họa như sự kết tinh giữa tầm vóc của người lãnh tụ vĩ đại và những giá trị văn hóa, đạo đức của dân tộc. Qua các tác phẩm như Người đi tìm hình của Nước (Chế Lan Viên), Sáng tháng Năm (Tố Hữu), Đêm nay Bác không ngủ (Minh Huệ), hình tượng Hồ Chí Minh hiện lên với lối sống giản dị, đức khiêm nhường, lòng yêu nước và sự tận tụy vì nhân dân. Những phẩm chất ấy không được vinh danh mà thấm sâu vào tâm thức người đọc qua những chi tiết đời thường giàu tính biểu tượng, từ đó, tạo nên sức lan tỏa bền vững trong đời sống tinh thần của nhiều thế hệ. Đồng thời, hình tượng Hồ Chí Minh còn khẳng định giá trị của Người Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa kiệt xuất của Việt Nam - như sự ghi nhận của UNESCO năm 1987. Từ góc độ văn hóa, hình tượng Hồ Chí Minh góp phần kết nối truyền thống dân tộc với những giá trị tiến bộ của nhân loại, qua đó làm sâu sắc thêm ý nghĩa của nền tảng tư tưởng mà Đảng kế thừa.

Giá trị của hai hình tượng này không chỉ nằm ở việc phản ánh hiện thực lịch sử, mà còn ở khả năng chuyển hóa hiện thực lịch sử thành ký ức văn hóa của cộng đồng. Nếu lịch sử lưu giữ sự thật bằng tư liệu và sự kiện, thì văn chương giúp lịch sử sống động trong đời sống tinh thần thông qua hình tượng nghệ thuật và cảm xúc thẩm mỹ. Quá trình thẩm thấu đó tạo nên sợi dây kết nối giữa quá khứ với hiện tại, biến nhận thức lịch sử thành niềm tin xã hội tự giác. Bằng sức mạnh của sự đồng cảm, văn chương giúp công chúng tiếp nhận các giá trị lịch sử và tư tưởng không phải như những bài học khô cứng, mà như một phần di sản văn hóa gắn liền với bản sắc và cuộc sống của chính mình.

2.3. Văn chương với hành trình từ niềm tin lịch sử đến khát vọng phồn vinh đất nước

Từ việc lưu giữ ký ức lịch sử, văn chương góp phần hình thành và củng cố niềm tin xã hội. Niềm tin ấy được bồi đắp từ sự thấu hiểu những hy sinh của các thế hệ đi trước, sự kính trọng trước nhân cách Hồ Chí Minh và nhận thức rõ vai trò của Đảng đối với sự phát triển đất nước. Khi các giá trị lịch sử chuyển hóa thành ký ức văn chương qua trải nghiệm thẩm mỹ sẽ trở thành nền tảng tinh thần bền vững của cộng đồng. Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là nhiệm vụ lý luận mà còn là quá trình gìn giữ ký ức lịch sử, nuôi dưỡng niềm tin xã hội và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc. Trong quá trình ấy, văn chương tiếp tục khẳng định vai trò là một nguồn lực tinh thần quan trọng, góp phần xây dựng sức mạnh nội sinh và bản lĩnh văn hóa của xã hội trước những thách thức mới.

Ký ức lịch sử là nền tảng của niềm tin xã hội, khát vọng phát triển là động lực đưa dân tộc hướng tới tương lai. Trong thời kỳ hòa bình, đổi mới và hội nhập, văn chương tiếp tục thực hiện sứ mệnh khơi dậy niềm tin và ý chí phát triển. Nếu văn chương thời chiến bồi đắp lòng yêu nước và tinh thần đấu tranh giải phóng dân tộc, thì văn chương hôm nay phản ánh nhịp sống của công cuộc đổi mới, với chuyển đổi số, phát triển khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế. Thông qua việc khắc họa những con người đang lao động, sáng tạo và cống hiến trên mọi lĩnh vực, văn chương góp phần khẳng định rằng, sự phát triển của đất nước được tạo nên từ trách nhiệm, trí tuệ và khát vọng của mỗi cá nhân.

Bên cạnh chức năng phản ánh hiện thực, văn chương còn góp phần hình thành ý thức công dân và nuôi dưỡng niềm tin vào tương lai. Những tác phẩm có giá trị không chỉ giúp con người nhận thức sâu sắc hơn về truyền thống lịch sử, mà còn mở ra những hình dung tích cực về con đường phát triển của đất nước, từ đó khơi dậy tinh thần đổi mới và trách nhiệm đối với cộng đồng. Chính sự kết nối giữa ký ức lịch sử với khát vọng tương lai tạo nên chiều sâu văn hóa của văn chương, đồng thời là cơ sở để bồi đắp niềm tin xã hội. Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là gìn giữ những giá trị đã được lịch sử khẳng định mà còn là củng cố niềm tin vào con đường phát triển của dân tộc. Trong tiến trình ấy, văn chương tiếp tục khẳng định vai trò là nguồn lực tinh thần quan trọng, góp phần nuôi dưỡng khát vọng xây dựng đất nước Việt Nam phát triển, phồn vinh và hạnh phúc.

2.4. Sứ mệnh của văn chương trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số cùng với sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo, công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đứng trước nhiều thách thức mới. Môi trường số tạo điều kiện thuận lợi trong việc tiếp cận tri thức, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng tình trạng quá tải thông tin, tin giả, thiếu thông tin chính xác và các hình thức thao túng nhận thức. Nhiều thông tin sai lệch không xuất hiện dưới dạng đối đầu trực diện mà được lồng ghép trong những câu chuyện, hình ảnh hoặc cách diễn giải có vẻ khách quan, làm gia tăng nguy cơ xuyên tạc lịch sử, phủ nhận những giá trị đã được thực tiễn kiểm chứng.

Cùng với đó, xu hướng tiếp nhận thông tin ngắn và giải trí tức thời khiến văn hóa đọc có xu hướng suy giảm ở một bộ phận công chúng. Như nhận định của Nguyễn Thị Tuyết Vân, “Đọc tác phẩm văn học có tác dụng bồi dưỡng tâm hồn, tư tưởng và sự sáng tạo cho người đọc. Tuy nhiên, số lượng người đọc sách văn học còn ít”^[1]. Khi khả năng tiếp nhận văn hóa theo chiều sâu suy giảm, nền tảng nhận thức và niềm tin xã hội cũng dễ bị tác động bởi các luồng thông tin thiếu kiểm chứng.

Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI, đến Văn kiện Đại hội XIII với Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 đánh dấu bước phát triển nhất quán và nâng tầm tư duy của Đảng về văn hóa. Văn hóa được khẳng định không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là mục tiêu, động lực đột phá cho sự phát triển bền vững đất nước. Thông qua đó, văn chương góp phần củng cố sức đề kháng văn hóa - khả năng chủ động nhận diện, sàng lọc và khước từ những thông tin sai lệch, những giá trị lệch chuẩn và các quan điểm đi ngược với lợi ích quốc gia, dân tộc. Năng lực ấy không được tạo nên bằng sự áp đặt duy ý chí, mà được bồi đắp tự nhiên qua giáo dục và trải nghiệm văn hóa lâu dài.

Với đặc trưng của nghệ thuật ngôn từ, văn chương không chỉ phê phán cái xấu, cái ác hay lối sống thực dụng, mà quan trọng hơn là lan tỏa các giá trị Chân – Thiện – Mỹ. Thông qua việc bồi đắp lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến, văn chương làm giàu đời sống tinh thần và nâng cao bản lĩnh văn hóa của con người. Sự trưởng thành về mặt nhân cách và đời sống nội tâm ấy chính là nền tảng cốt lõi giúp công chúng củng cố niềm tin và chủ động khước từ các giá trị lệch chuẩn.

Để văn chương phát huy trọn vẹn sứ mệnh hiện nay, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp từ sáng tác, quảng bá đến giáo dục tiếp nhận dể văn chương thực sự trở thành nguồn lực nội sinh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ chiều sâu văn hóa.

3. Kết luận

Văn chương Việt Nam hiện đại đã kiến tạo một mạch tư tưởng xuyên suốt, nối liền hình tượng Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh với khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Không chỉ phản ánh hiện thực, văn chương còn không ngừng bồi đắp bản lĩnh tinh thần, lan tỏa các giá trị nhân văn và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của dân tộc.

Thông qua hình tượng nghệ thuật, những sự kiện và lý tưởng cách mạng được chuyển hóa thành những rung động thẩm mỹ giàu sức thuyết phục. Hình tượng về Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ khẳng định tầm vóc của các giá trị lịch sử, mà còn góp phần định hình nhân cách, khơi dậy ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến cho Tổ quốc.

Trước tác động của bối cảnh toàn cầu hóa và không gian mạng, với khả năng gắn kết quá khứ với tương lai, văn chương tiếp tục khẳng định vai trò là nguồn lực tinh thần, góp phần bồi đắp sức mạnh nội sinh và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ chiều sâu văn hóa với hệ thống giải pháp đồng bộ, thiết thực.

Tài liệu tham khảo

1. Quyết định số 581/QĐ-TTg ngày 06-5-2009 của Thủ tướng Chính phủ về việc “Phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2020”.

2. Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về “Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới”.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tập II.

4. Nguyễn Thị Tuyết Vân (2019), “Thực trạng và giải pháp phát triển văn hóa đọc ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Giáo dục lý luận, số 294(7), tr.61-67.

^[1] Nguyễn Thị Tuyết Vân (2019), “Thực trạng và giải pháp phát triển văn hóa đọc ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Giáo dục lý luận, số 294 (7), tr.63.