Tư tưởng trọng lão truyền thống nhìn từ chính sách của nhà Nguyễn với người cao tuổi
Trong tiến trình lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, việc tôn trọng, kính yêu và bảo vệ người cao tuổi không chỉ là đạo lý truyền thống mà còn là chính sách nhất quán của các nhà nước quân chủ Việt Nam. Nghiên cứu chính sách của nhà Nguyễn đối với người cao tuổi trong giai đoạn 1802-1884 không chỉ có giá trị sử học thuần túy, mà còn cung cấp những luận cứ khoa học quan trọng khẳng định tính liên tục và chiều sâu nhân văn của lịch sử dân tộc, một trong những nền tảng tinh thần mà Đảng Cộng sản Việt Nam kế thừa, phát huy trong sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và chính sách an sinh xã hội tiến bộ hôm nay.
1. Tư tưởng trọng lão trong lịch sử dân tộc là cội nguồn của chính sách xã hội tiến bộ
Truyền thống trọng lão của người Việt Nam bắt nguồn sâu xa từ tư tưởng nhân nghĩa và lão quyền trong đời sống cộng đồng. Từ thời công xã thị tộc đến các triều đại quân chủ, người cao tuổi luôn được đề cao về vị thế và vai trò xã hội. Quan niệm về Ngũ phúc trong tư tưởng phương Đông, trong đó chữ Thọ (sống lâu) đứng đầu, phản ánh khát vọng trường tồn và phồn thịnh của dân tộc. Điều này không chỉ là tín ngưỡng dân gian, mà được thể chế hóa thành chính sách nhà nước một cách rõ nét nhất dưới triều Nguyễn. Thực tiễn đó cho thấy: ngay cả trong xã hội quân chủ phong kiến, tư tưởng nhân văn về bảo vệ nhóm người dễ bị tổn thương, trong đó có người cao tuổi, đã hình thành và được luật hóa từ rất sớm. Đây chính là di sản lịch sử mà chủ nghĩa Mác–Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đã kế thừa và nâng lên tầm cao mới trong quá trình xây dựng chính sách an sinh xã hội của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
2. Chính sách của nhà Nguyễn đối với người cao tuổi
Các vị vua đầu triều Nguyễn, đặc biệt là Minh Mệnh và Tự Đức, đã nhận thức sâu sắc vai trò của người cao tuổi trong xã hội và biến nhận thức đó thành hệ thống chính sách, điển lệ cụ thể. Năm 1822, vua Minh Mệnh ban dụ nhấn mạnh rằng "chính sách của vương giả lấy việc dưỡng lão làm đầu", đồng thời yêu cầu toàn bộ quan chức địa phương từ thành, dinh đến trấn phải kê khai, báo cáo đầy đủ những người sống thọ để triều đình nêu khen và ban thưởng. Trong giai đoạn 1822-1884, triều đình nhà Nguyễn đã tiến hành 57 lần nêu khen và ban thưởng cho người sống thọ trên toàn quốc (chỉ riêng Thọ dân sống thọ từ 100 tuổi trở lên đã có 168 người cụ thể, trong đó người sống thọ nhất 113 tuổi là Phạm Viết Cương ở Hà Tĩnh, 1 người thọ 111 tuổi là Đỗ Văn Tài ở Quảng Ngãi; 5 người thọ 110 tuổi là Hoàng Pháp Tân ở Thanh Hóa, Vũ Viết Cường ở Quảng Nam, Nguyễn Văn Nãn ở Phú Yên, Đặng Hiệp ở Nghệ An và Nguyễn Văn Nhị ở Bình Định; 1 người thọ 107 tuổi là Đoàn Văn Loan ở Quảng Nam, 1 người thọ 105 tuổi là Trần Văn Nghiêm ở Quảng Nam), một con số minh chứng rõ ràng cho tính hệ thống và nhất quán của chính sách này.
Người cao tuổi được phân chia thành Thọ quan (quan chức cao tuổi) và Thọ dân (người dân thường sống thọ), với các mức ban thưởng bằng tiền bạc, vải lụa, biển hiệu và ngôi nhà được Nhà nước xây dựng riêng tùy theo tuổi tác và phẩm hàm. Đặc biệt, người sống thọ từ 100 tuổi trở lên còn được dựng một tòa nhà riêng để ở, cho khắc tấm biển chạm triện rồng, sơn son thếp vàng và treo để nêu khen công khai, một hình thức tôn vinh mang ý nghĩa giáo dục xã hội sâu sắc về đạo lý uống nước nhớ nguồn, kính trọng bậc cao niên.
3. Đảm bảo quyền và lợi ích chính đáng
Một trong những nội dung quan trọng nhất của chính sách người cao tuổi dưới triều Nguyễn là đảm bảo quyền và lợi ích chính đáng cả về vật chất lẫn tinh thần. Về kinh tế, ngay từ năm 1804, vua Gia Long đã quy định trong phép quân điền rằng, những người từ 70 tuổi trở lên được cấp thêm một phần ruộng đất so với tiêu chuẩn thông thường, nhằm "tỏ rõ ý tốt ở triều đình hậu dưỡng người già". Hệ thống ban thưởng bằng bạc, vải lụa được quy định chi tiết theo từng độ tuổi và phẩm hàm (quy định vào các năm 1823, 1852, 1866, 1876, 1883…), tạo nên một mạng lưới an sinh xã hội sơ khai nhưng có tính hệ thống. Về chính trị và xã hội, quan chức đến tuổi 70 được hưu trí với nguyên hàm và tiếp tục nhận nhiều ưu đãi từ triều đình trong suốt quãng đời về hưu. Những lão thần có đóng góp đặc biệt còn được vua đích thân ban thưởng, tặng bài thơ ngự chế và các vật phẩm quý, thể hiện sự trân trọng cá nhân và khích lệ tinh thần phụng sự đất nước lâu dài. Đáng chú ý là triều đình cũng quy định xử phạt nghiêm khắc các quan chức địa phương nào chậm trễ trong việc kê khai và chăm sóc người cao tuổi. Những quan viên để người thọ mất trước khi được ban thưởng do sự chậm trễ hành chính đều bị giáng chức hoặc phạt bổng, điều này cho thấy nhà nước đã thiết lập cơ chế trách nhiệm hành chính rõ ràng trong thực thi chính sách xã hội. Tất cả những biện pháp đề cao quyền lợi về chính trị, xã hội và tín ngưỡng đối với người cao tuổi của triều đình nhà Nguyễn đã “góp phần vào việc duy trì và phát huy truyền thống trọng xỉ - trọng lão của cha ông ta”.
4. Bảo vệ danh dự, phẩm giá và sức khỏe
Chính sách đối với người cao tuổi của nhà Nguyễn không dừng lại ở việc ban thưởng vật chất, mà còn được thể hiện qua hệ thống pháp luật, cụ thể là bộ Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long). Bộ luật này quy định người từ 70 tuổi trở lên không bị dùng hình khảo vấn khi phạm tội; người từ 80 tuổi trở lên phạm tội tử hình phải được tâu lên vua xét định; người từ 90 tuổi trở lên nếu phạm tội đều không bị xử phạt. Những quy định này không chỉ thể hiện tinh thần nhân đạo trong luật pháp phong kiến, mà còn phản ánh nhận thức về việc bảo vệ nhóm người dễ bị tổn thương, một nguyên tắc mà pháp luật của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện đại tiếp tục kế thừa và hoàn thiện. Bộ luật còn quy định rõ về việc bảo vệ danh dự và phẩm giá của người cao tuổi thông qua nhiều điều khoản xử lý nghiêm các hành vi xúc phạm, mưu hại người già. Đây là cơ sở lịch sử cho thấy tư tưởng "kính lão đắc thọ" không chỉ tồn tại trong phong tục, mà đã được thể chế hóa thành quy phạm pháp luật từ rất sớm trong lịch sử dân tộc.
5. Giá trị kế thừa
Nghiên cứu chính sách của nhà Nguyễn đối với người cao tuổi gợi mở những bài học lịch sử có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và chính sách an sinh xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Thứ nhất, tính nhân văn trong chính sách nhà nước là truyền thống xuyên suốt của dân tộc Việt Nam, không phải là giá trị ngoại nhập. Từ các triều đại quân chủ đến Nhà nước xã hội chủ nghĩa, quan điểm bảo vệ nhóm người yếu thế, người già, trẻ em, người tàn tật, là sợi chỉ đỏ nhất quán. Điều này bác bỏ luận điểm sai trái của một số thế lực thù địch khi cho rằng tư tưởng nhân quyền, an sinh xã hội là "giá trị phương Tây" mà Việt Nam cần phải "học hỏi". Thực tiễn lịch sử chứng minh ngược lại: dân tộc Việt Nam đã có truyền thống bảo vệ quyền con người, trong đó có quyền của người cao tuổi, từ hàng trăm năm trước.
Thứ hai, hệ thống điển lệ của nhà Nguyễn cho thấy tầm quan trọng của việc thể chế hóa chính sách xã hội thành quy phạm pháp luật cụ thể, rõ ràng, có cơ chế giám sát và trách nhiệm hành chính. Đây là nguyên tắc mà Đảng và Nhà nước ta đang tiếp tục hoàn thiện trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Thứ ba, chính sách của nhà Nguyễn, dù có những hạn chế lịch sử mang tính giai cấp như phân biệt Thọ quan và Thọ dân, hay tư tưởng trọng nam khinh nữ còn tồn tại, nhưng cũng đã có những bước tiến bộ đáng kể như nêu khen cả Thọ phụ (phụ nữ sống thọ), ban thưởng người dân tộc thiểu số sống thọ. Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã khắc phục triệt để những hạn chế đó, thực hiện bình đẳng trong chính sách người cao tuổi bất kể giới tính, dân tộc hay địa vị xã hội, đây là bước phát triển vượt bậc trên nền tảng kế thừa và phát huy truyền thống nhân văn của dân tộc.
Chính sách của nhà Nguyễn đối với người cao tuổi trong giai đoạn 1802-1884 là một chính sách xã hội đáng trân trọng, phản ánh tầm nhìn xã hội và đạo lý trị quốc của một vương triều. Nghiên cứu lịch sử này không chỉ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về quá khứ, mà còn cung cấp những luận cứ khoa học và lịch sử quan trọng để khẳng định tính liên tục của truyền thống nhân văn của dân tộc, bác bỏ những luận điểm xuyên tạc lịch sử của các thế lực thù địch. Dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam, những giá trị nhân văn trong truyền thống trọng lão của dân tộc đang được kế thừa, phát triển và nâng lên tầm cao mới trong hệ thống chính sách an sinh xã hội toàn diện, hiện đại, hướng tới mục tiêu xây dựng một xã hội hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra.
