Thanh niên Việt Nam trước chuyển đổi số: Nhận thức, cơ hội và trách nhiệm tiên phong

Chuyển đổi số - câu chuyện của thế hệ trẻ

Chuyển đổi số không còn là thuật ngữ xa lạ. Từ quản lý nhà nước, giáo dục, y tế, tài chính đến hoạt động kinh doanh và giao tiếp hằng ngày, công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc cách chúng ta sống và làm việc. Tuy nhiên, chuyển đổi số không chỉ là việc đưa công nghệ vào các quy trình cũ. Đó là quá trình thay đổi toàn diện về tư duy, mô hình tổ chức và phương thức tạo ra giá trị trong môi trường số.

Trong tiến trình đó, thanh niên giữ vai trò đặc biệt. Là lực lượng trẻ, có khả năng thích ứng nhanh và tiếp cận công nghệ thuận lợi, thanh niên vừa là đối tượng chịu tác động trực tiếp, vừa là chủ thể sáng tạo của chuyển đổi số. Việc nhận diện rõ mức độ hiểu biết, thái độ và sự sẵn sàng của thanh niên có ý nghĩa quan trọng đối với việc hoạch định chính sách và tổ chức các chương trình hỗ trợ phù hợp.

Biết nhiều nhưng hiểu sâu chưa hẳn nhiều

Kết quả khảo sát 600 thanh nhiên từ 18-40 tuổi cho thấy, phần lớn thanh niên đã từng nghe đến thuật ngữ “chuyển đổi số”. Điều này phản ánh sự lan tỏa mạnh mẽ của chủ trương, chính sách và truyền thông thời gian qua. Tuy nhiên, khi yêu cầu xác định nội hàm cụ thể, chỉ khoảng chưa đến một nửa số người được hỏi hiểu đúng rằng chuyển đổi số là sự thay đổi tổng thể và toàn diện cách sống, cách làm việc của cá nhân và tổ chức trong môi trường số.

Một bộ phận đáng kể vẫn cho rằng chuyển đổi số chỉ đơn thuần là ứng dụng công nghệ thông tin để tối ưu hóa quy trình sẵn có hoặc chỉ là vấn đề của công nghệ. Thực tế này cho thấy tồn tại khoảng cách giữa việc “biết đến” và “hiểu đúng”.

Điều đáng chú ý là trình độ học vấn có liên quan đến mức độ hiểu đúng. Nhóm có trình độ cao hơn có tỷ lệ hiểu đầy đủ cao hơn. Tuy nhiên, theo giới tính và độ tuổi, sự khác biệt không rõ rệt. Điều này gợi mở rằng nâng cao nhận thức lý luận về chuyển đổi số cần gắn với hoạt động giáo dục và đào tạo bài bản. Việc hiểu chưa đầy đủ nội hàm có thể dẫn đến cách tiếp cận thụ động: coi chuyển đổi số chỉ là sử dụng công nghệ mới, thay vì chủ động thay đổi tư duy và phương thức hành động.

Thanh niên quan tâm đến lĩnh vực nào của chuyển đổi số?

Khi được lựa chọn các lĩnh vực cần ưu tiên chuyển đổi số, thanh niên tập trung nhiều nhất vào các lĩnh vực giáo dục, tài chính - ngân hàng và giao thông vận tải. Đây đều là những lĩnh vực gắn bó mật thiết với đời sống hằng ngày của người trẻ. Học trực tuyến, thanh toán điện tử, ví điện tử, mobile banking, đặt xe công nghệ… đã trở thành trải nghiệm quen thuộc. Chính những trải nghiệm thực tiễn này giúp thanh niên cảm nhận rõ lợi ích của chuyển đổi số. Điều đó cho thấy nhận thức của thanh niên mang tính thực tế cao: họ đánh giá dựa trên những gì trực tiếp tác động đến cuộc sống. Những lĩnh vực như nông nghiệp, năng lượng hay tài nguyên môi trường tuy rất quan trọng, nhưng ít được lựa chọn hơn do mức độ gắn bó trực tiếp thấp hơn.
Bên cạnh đó, phần lớn thanh niên đánh giá chuyển đổi số có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển quốc gia. Nhiều người cho rằng đây là cơ hội để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, rút ngắn khoảng cách phát triển và hội nhập sâu rộng với thế giới.

Cơ hội phát triển bản thân trong môi trường số

Thanh niên nhìn nhận chuyển đổi số mang lại nhiều lợi ích cụ thể cho bản thân. Các lợi ích được nhắc đến nhiều nhất gồm: Tiết kiệm thời gian; Nâng cao hiệu suất học tập và làm việc; Giảm chi phí; và tăng tính chủ động trong các hoạt động. Trong đó, “tăng tính chủ động” là điểm đáng chú ý nhất. Chuyển đổi số không chỉ giúp xử lý công việc nhanh hơn mà còn mở ra khả năng tự học, tự tìm kiếm cơ hội, xây dựng thương hiệu cá nhân và mở rộng mạng lưới kết nối.

Thanh niên ngày nay có thể học kỹ năng mới qua nền tảng trực tuyến, tham gia thị trường lao động toàn cầu, khởi nghiệp số hoặc phát triển kinh doanh trên môi trường mạng. Những cơ hội này góp phần định hình một thế hệ trẻ linh hoạt và sáng tạo hơn. Tuy nhiên, không phải tất cả đều nhận thấy đầy đủ những lợi ích cụ thể. Một bộ phận vẫn chỉ nhận diện lợi ích ở mức chung chung. Điều này cho thấy việc hướng dẫn, chia sẻ mô hình thành công và kinh nghiệm thực tiễn là cần thiết để giúp thanh niên khai thác tối đa tiềm năng của chuyển đổi số.

Nhận diện rủi ro - bước đầu của sự trưởng thành số

Song song với cơ hội, thanh niên cũng nhận thức rõ về những rủi ro của chuyển đổi số. Mối lo ngại lớn nhất là rủi ro về lộ lọt thông tin cá nhân. Trong bối cảnh gia tăng các hình thức lừa đảo trực tuyến, đánh cắp dữ liệu và xâm phạm quyền riêng tư, sự cảnh giác của người trẻ là điều tích cực.

Rủi ro về quản trị dữ liệu cũng được nhiều người đề cập. Dữ liệu học tập, công việc, tài chính… nếu không được bảo vệ đúng cách có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết về kỹ năng bảo mật và an toàn thông tin. Đáng chú ý, một bộ phận thanh niên, đặc biệt là nhóm chưa tham gia thị trường lao động hoặc có trình độ học vấn thấp hơn bày tỏ lo ngại về nguy cơ mất việc hoặc giảm thu nhập do tự động hóa và công nghệ thay thế lao động. Điều này phản ánh tâm lý thận trọng trước những biến đổi nhanh chóng của thị trường việc làm. Tuy nhiên, nhìn ở chiều tích cực, việc nhận diện rủi ro chính là tiền đề để mỗi cá nhân chủ động trang bị kỹ năng thích ứng.

Không chỉ là công nghệ mà là sự thay đổi tư duy

Khi đánh giá về các yếu tố cấu thành quá trình chuyển đổi số, thanh niên thể hiện góc nhìn khá toàn diện. Họ nhìn nhận chuyển đổi số là cơ hội để nâng cao vị thế quốc gia, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ và tạo ra giá trị mới. Đặc biệt, nhiều người cho rằng khó khăn lớn nhất của chuyển đổi số không nằm ở công nghệ mà ở việc thay đổi thói quen và tư duy. Đây là nhận định cho thấy sự hiểu biết vượt ra khỏi khía cạnh kỹ thuật. Chuyển đổi số đòi hỏi mỗi cá nhân phải sẵn sàng học hỏi, thích ứng và thay đổi cách làm việc. Nó cũng đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của hệ thống chính trị, tổ chức, doanh nghiệp và cộng đồng.

Thanh niên đánh giá cao vai trò của an toàn thông tin, an ninh mạng như một điều kiện tiên quyết để chuyển đổi số thành công. Điều này phản ánh sự nhạy bén trước những thách thức của không gian mạng hiện đại.

Tổng thể, khảo sát cho thấy thanh niên Việt Nam có thái độ tích cực đối với chuyển đổi số. Họ nhìn thấy cơ hội cho bản thân và cho đất nước, đồng thời ý thức được những rủi ro cần kiểm soát. Tuy nhiên, để thực sự trở thành lực lượng tiên phong, cần thu hẹp khoảng cách giữa “biết” và “hiểu đúng, hiểu đủ”. Điều này đòi hỏi:

Thứ nhất, cần tăng cường truyền thông làm rõ bản chất toàn diện của chuyển đổi số, tránh giản lược thành câu chuyện công nghệ thuần túy.
Thứ hai, đẩy mạnh đào tạo kỹ năng số, kỹ năng an toàn thông tin và năng lực thích ứng nghề nghiệp, đặc biệt đối với nhóm thanh niên chưa tham gia thị trường lao động.
Thứ ba, cần tạo điều kiện để thanh niên tham gia vào các sáng kiến đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp số và hoạt động cộng đồng trên môi trường số.
Thứ tư, phát huy vai trò của tổ chức Đoàn Thanh niên trong định hướng, hỗ trợ và kết nối thanh niên tham gia chuyển đổi số một cách chủ động và trách nhiệm.

Kết luận

Có thể nói, chuyển đổi số là xu thế tất yếu của thời đại. Trong tiến trình đó, thanh niên không chỉ là người thụ hưởng mà còn là lực lượng kiến tạo tương lai số của đất nước. Kết quả nghiên cứu cho thấy thanh niên Việt Nam có nhận thức tích cực và đánh giá cao vai trò của chuyển đổi số. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng cách giữa mức độ phổ biến của khái niệm và chiều sâu hiểu biết. Bên cạnh cơ hội, thanh niên cũng ý thức rõ rủi ro, đặc biệt là vấn đề an toàn thông tin. Nếu được trang bị đầy đủ tri thức, kỹ năng và môi trường hỗ trợ phù hợp, thanh niên hoàn toàn có thể biến chuyển đổi số thành động lực phát triển cá nhân và đóng góp cho xã hội. Từ người sử dụng công nghệ, thanh niên có thể trở thành người sáng tạo giá trị, góp phần xây dựng một xã hội số năng động, an toàn và nhân văn.