Tên đường, tên phố và ký ức lịch sử dân tộc

1. Mở đầu

Trong cấu trúc hạ tầng quốc gia, hệ thống giao thông không thuần túy là hạ tầng kỹ thuật phục vụ di chuyển, mà khi khoác lên mình một danh xưng, mỗi con đường còn trở thành văn bản không gian trực quan, nơi vật chất hóa hệ tư tưởng và khắc ghi lịch sử dân tộc. Hệ thống tên đường, tên phố không chỉ định vị tọa độ địa lý, mà quan trọng hơn, nó còn giúp định vị và lan tỏa tư tưởng, giá trị sống và bản sắc của dân tộc trong lòng cộng đồng.

Trận địa tư tưởng bền bỉ và rộng lớn nhất không chỉ diễn ra trên nghị trường, giáo trình hay không gian mạng, mà hiện diện trong không gian sống thực tế hàng ngày của mỗi người. Qua việc di chuyển đến các địa điểm khác nhau và gọi tên các con đường, tri thức lịch sử thẩm thấu tự nhiên vào tiềm thức của người dân, chuyển hóa thành tình cảm dân tộc và bản năng chính trị.

Cho nên, công tác đặt, đổi tên đường, tên phố không thể bị hành chính hóa hay buông lỏng quản lý. Việc nhận diện sâu sắc bản chất không gian biểu tượng, giữ vững ký ức lịch sử và niềm tự hào của dân tộc trong tình hình mới khi đặt tên mỗi con đường có ý nghĩa sâu sắc.

2. Vì sao Việt Nam chọn tên danh nhân, sự kiện thay vì con số cho những con đường?

Dưới góc nhìn triết học văn hóa, việc Việt Nam lựa chọn cách đặt tên đường, tên phố gắn liền với danh nhân, sự kiện lịch sử thay vì những con số khô cứng là một định hướng quản trị không gian biểu tượng vừa mang tính bản sắc, vừa thể hiện sự tiếp biến văn hóa sắc bén. Sự lựa chọn này không thuần túy xuất phát từ thói quen hành chính, mà phản ánh chiều sâu lý luận về mối quan hệ giữa không gian sống, ký ức tập thể và bản chất của chế độ chính trị.

Sự khác biệt cốt lõi giữa hai mô hình đặt tên đường trước hết bắt nguồn từ sự đối lập giữa tư duy thị trường và tư duy văn hóa - lịch sử trong tổ chức không gian công cộng. Mô hình đặt tên đường bằng chữ số gắn với thị trường trong điều kiện đô thị hóa nhanh - nơi không gian công cộng bị thương mại hóa và tiêu chuẩn hóa thuần túy thành các tọa độ giao dịch, địa lý và hàng hóa bất động sản. Những con số là các ký hiệu trung tính, khiến con người bị tách rời khỏi chiều sâu lịch sử và thổ nhưỡng nơi mình sinh sống. Trái lại, Việt Nam biến mỗi con đường thành một “văn bản văn hóa - lịch sử sống”. Không gian công cộng trở thành nơi lưu giữ ký ức tập thể, giúp con người luôn cảm nhận được sự kết nối giữa cá nhân với chiều dài lịch sử dân tộc.

Trước thời thuộc địa, người Việt quản lý không gian chủ yếu theo địa danh thổ nhưỡng, đặc trưng sản xuất hoặc sinh thái bản địa như Hàng Bạc, Hàng Đào, Chợ Lớn,... Khi tiến hành quy hoạch các đô thị thuộc địa nhằm biến Hà Nội thành “Paris thu nhỏ”, chính quyền thực dân Pháp đã dùng tiếng Pháp và tên người Pháp để đặt cho các con phố nhằm khẳng định vị trí thống trị và mở rộng ảnh hưởng của văn hóa “mẫu quốc”. Các con đường mới mở buộc phải tuân thủ quy trình đánh số thứ tự rồi sau đó mới đổi sang tên danh nhân chính trị, quân sự Pháp như Paul Bert, Francis Garnier, Gallieni hoặc các nhà quản lý thuộc địa^[1]. Thậm chí, đối với hệ thống phố cổ mang tính mô tả truyền thống (như phố nghề Hàng Bông, Hàng Buồm, Hàng Cân), chính quyền thực dân cũng tiến hành dịch trực tiếp hoặc dịch tương đương sang tiếng Pháp (rue de Cotton, rue des Voiles, rue de Balances,...) với tỷ lệ lên tới khoảng 70% số tên phố thời kỳ đầu nhằm áp đặt ý đồ đồng hóa văn hóa.

Mặc dù vậy, trong quá trình tiếp biến, Việt Nam không sao chép thụ động mô hình phương Tây mà đã thực hiện một cuộc thay đổi biểu tượng mang tính bước ngoặt. Về mặt phương pháp, chúng ta tiếp thu cấu trúc quy hoạch đô thị hiện đại của Châu Âu, nơi coi trọng giá trị văn hóa, tư tưởng và bản sắc đô thị. Về mặt nội dung, ngay sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời Hà Nội Trần Duy Hưng đã ban hành Quyết định đổi hàng loạt tên phố thời thực dân sang tên các vị anh hùng dân tộc và danh nhân Việt Nam như Hùng Vương, Trần Hưng Đạo, Quang Trung, Lê Lợi^[2]. Đây là khẳng định việc Việt Nam đã chủ động dùng chính “công cụ quản trị không gian” của phương Tây để phục vụ mục tiêu giáo dục chủ nghĩa yêu nước, khẳng định chủ quyền văn hóa và tính chính đáng của Chế độ mới.

Sự tiếp biến văn hóa này tiếp tục được thể chế hóa và chuẩn hóa trong khung khổ pháp lý của Nhà nước Việt Nam hiện đại. Quy chế đặt tên, đổi tên đường, phố và công trình công cộng ban hành kèm theo Nghị định số 91/2005/NĐ-CP ngày 11/07/2005 của Chính phủ đã xác lập nguyên tắc ưu tiên sử dụng tên danh nhân, sự kiện lịch sử, địa danh nổi tiếng và tiêu biểu của đất nước hoặc địa phương để đưa vào “Ngân hàng tên đường”. Quy định pháp lý này không chỉ tạo ra tính thống nhất trong quản lý đô thị trên phạm vi toàn quốc, mà còn khẳng định quan điểm chính thức của Đảng và Nhà nước trong việc xem công tác đặt tên đường là một công cụ quy hoạch văn hóa và an ninh tư tưởng chính thống.

Nằm ở chiều sâu lý luận duy vật lịch sử, việc lựa chọn tên danh nhân và sự kiện còn vận hành theo cơ chế “chuyển hóa lịch sử thành ý thức xã hội” trong đời sống hàng ngày. Ý thức xã hội vốn được hình thành từ tồn tại xã hội thông qua thực tiễn, do đó một con số thuần túy hoàn toàn không có khả năng giáo dục hay gợi mở cảm xúc chính trị. Ngược lại, việc đặt tên đường theo danh nhân và sự kiện cách mạng chính là phương thức “vật chất hóa” giáo dục truyền thống, cụ thể hóa: “Dân ta phải biết sử ta/Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”^[3]. Tri thức lịch sử nhờ vậy không chỉ nằm trên các trang giáo trình mà thẩm thấu tự nhiên vào tiềm thức qua cơ chế tiếp xúc hàng ngày. Khi di chuyển trên những con đường mang tên Điện Biên Phủ, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Văn Cừ,…, tri thức ấy tự động chuyển hóa thành niềm tự hào, tình cảm quê hương, khẳng định “chủ quyền biểu tượng” và củng cố “cột mốc an ninh tư tưởng” vững chắc của chế độ Xã hội chủ nghĩa ngay trong lòng đời sống nhân dân.

3. Tên đường, tên phố - một trận địa đấu tranh tư tưởng trong đời sống hàng ngày

Khi đã xác lập hệ thống tên đường là một “văn bản không gian” thể hiện quyền lực biểu tượng, việc quản trị không gian này không thể tách rời khỏi nhiệm vụ bảo vệ an ninh tư tưởng và an ninh văn hóa quốc gia. Trong cấu trúc của trận địa tư tưởng hiện đại, bên cạnh các không gian truyền thống như báo chí, xuất bản, nghị trường hay các nền tảng mạng xã hội, không gian công cộng hàng ngày chính là địa bàn diễn ra sự thâm nhập tư tưởng âm thầm nhưng vô cùng dai dẳng. Việc buông lỏng hoặc thiếu nhạy bén trong công tác đặt, đổi tên đường sẽ tạo ra những “khoảng xám” nguy hiểm, biến không gian sống của nhân dân thành nơi phát tán các quan điểm sai trái, thù địch.

3.1. Những nguy cơ tác động đến tư tưởng từ tên đường, tên phố

Trên thực tế, trận địa tư tưởng tại hệ thống tên đường, tên phố hiện nay đang đứng trước sự tấn công từ ba nguy cơ chính. Trước hết là âm mưu của chủ nghĩa xét lại lịch sử, khi các thế lực thù địch và một số nhóm cơ hội chính trị lợi dụng danh nghĩa đóng góp cho khoa học, văn hóa hay nghiên cứu lịch sử khách quan để đề xuất vinh danh các nhân vật có lịch sử chính trị phức tạp, từng làm tay sai hoặc phục vụ cho bộ máy cai trị thực dân, đế quốc. Việc nỗ lực đưa các nhân vật này vào “Ngân hàng tên đường” thực chất là một chiến thuật “mưa dầm thấm lâu”, nhằm xóa mờ ranh giới giữa chính nghĩa và phi nghĩa, giữa chủ nghĩa yêu nước cách mạng và hành vi phản động, từ đó từng bước hạ bệ giá trị của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

Nguy cơ thứ hai xuất phát từ xu hướng “phi chính trị hóa” và thương mại hóa không gian đô thị. Việc lạm dụng tên các dự án bất động sản, tên ngoại lai thương mại hoặc việc xóa bỏ các địa danh cổ, tên làng xã gắn liền với căn cứ kháng chiến ở khu vực nông thôn mới đã làm đứt gãy “ký ức tập thể” và tính liên tục của lịch sử địa phương. Khi các tên gọi giàu giá trị truyền thống bị thay thế bởi các danh xưng mang tính tiếp thị, chức năng giáo dục tư tưởng của không gian sống bị suy giảm nghiêm trọng, đẩy thế hệ trẻ vào trạng thái “mất gốc văn hóa” ngay trên quê hương mình.

Cùng với đó, nguy cơ thứ ba nằm ở sự hành chính hóa và sự cẩu thả trong việc thẩm định chuyên môn. Những sai sót về mặt văn tự, ghi sai niên đại hay nhầm lẫn tiểu sử danh nhân trên các biển tên đường do tam sao thất bản hay lỗi kỹ thuật. Dưới góc độ an ninh tư tưởng, những sai sót này tạo cơ hội cho thế lực chống phá tấn công, bôi nhọ; và điều này làm suy giảm niềm tin của quần chúng nhân dân vào tính chuẩn xác và sự tôn nghiêm của lịch sử chính thống.

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng tác hại của việc lơ là trận địa tên đường, tên phố là rất lớn. Nó không chỉ gây nhiễu loạn nhận thức lịch sử của nhân dân, mà còn xói mòn cội nguồn sức mạnh tinh thần của chế độ từ bên trong. Mỗi biển tên đường, tên phố do đó phải được quản trị như một “cột mốc an ninh tư tưởng”. Giữ vững sự chuẩn xác, tính chính trị và tính cách mạng của từng tên đường chính là giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng trong từng nhịp thở của đời sống xã hội hàng ngày, góp phần thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.

3.2. Hệ lụy đối với an ninh văn hóa – tư tưởng quốc gia

Những vấn đề thực tế về đặt hay đổi tên đường, tên phố không dừng lại ở những tranh luận học thuật thuần túy, mà để lại hệ lụy trực tiếp và nguy hiểm nhất là làm lệch lạc nhận thức lịch sử của nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, từ đó suy giảm niềm tin vào dòng chảy lịch sử cách mạng chính thống.

Thế hệ trẻ tiếp nhận lịch sử không chỉ qua sách vở trường lớp mà chủ yếu qua các trải nghiệm và biểu tượng trực quan xung quanh. Khi các biểu tượng lịch sử trên tên đường bị đánh đồng giá trị giữa người có công và kẻ có tội, hoặc bị mờ nhạt hóa bởi tư tưởng thương mại, thế hệ trẻ sẽ rơi vào trạng thái “khủng hoảng định hướng giá trị”. Việc tiếp xúc hàng ngày với những biển tên đường mang tính “xét lại” hoặc sai lệch sẽ âm thầm gieo rắc sự hoài nghi về tính chính nghĩa của các cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc, làm mờ nhạt ranh giới giữa cống hiến cách mạng và sự hợp tác với thực dân, đế quốc. Khi lịch sử bị hoài nghi, tinh thần tự hào dân tộc và lòng yêu nước vốn được nuôi dưỡng từ ký ức cộng đồng sẽ bị xói mòn từ gốc rễ.

Sự lệch lạc về nhận thức này nguy hiểm ở chỗ là, nó dẫn đến phản ứng dây chuyền về mặt tư tưởng: từ nghi ngờ sự chuẩn xác của tên đường đến hoài nghi toàn bộ lịch sử chính thống, và cuối cùng là suy giảm niềm tin vào tính chính đáng của Chế độ. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin trên mạng xã hội hiện nay, khi ký ức lịch sử công cộng tại các đô thị và nông thôn bị đứt gãy hoặc xáo trộn, các thế lực thù địch sẽ dễ dàng lấp đầy khoảng trống đó bằng các luận điệu xuyên tạc, thực hiện chiến lược “diễn biến hòa bình” và “phi chính trị hóa” nhận thức của giới trẻ. Do đó, việc giữ gìn sự chuẩn xác, tính kiên định chính trị trên mỗi biển tên đường chính là bảo vệ “bộ lọc tư tưởng” cho thế hệ trẻ, đảm bảo dòng chảy ký ức cách mạng luôn được tiếp nối liên tục và vững chắc trong tâm thức các thế hệ mai sau.

3.3. Nhận diện khoảng trống và những việc cần làm nhằm khẳng định vai trò của tên đường trong bảo vệ nền tảng tư tưởng

Đánh giá một cách toàn diện dưới lăng kính quản trị công cộng và an ninh tư tưởng - văn hóa, công tác đặt, đổi tên đường, tên phố ở nước ta thời gian qua đã đạt được những thành tựu căn bản. Tuy nhiên, để hệ thống tên đường thực sự phát huy vai trò như một “cột mốc an ninh tư tưởng” vững chắc, thực tiễn quản lý hiện nay đang đối mặt với nhiều điểm nghẽn và khoảng trống cần được nhận diện trực diện để tìm ra giải pháp khắc phục triệt để.

Trước hết, cần khắc phục hiện tượng hành chính hóa công tác tư tưởng và tình trạng “cạn quỹ tên đường” thông qua tư duy quản trị chiến lược. Các cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương nâng cao nhận thức chính trị, xem công tác đặt, đổi tên đường là nhiệm vụ an ninh tư tưởng - văn hóa cấp bách, không phải thủ tục hành chính đơn thuần. Các địa phương phải chủ động mở rộng “Ngân hàng tên đường” bằng cách rà soát, bổ sung danh nhân địa phương, anh hùng lực lượng vũ trang và các sự kiện cách mạng tiêu biểu, kiên quyết chấm dứt tình trạng lạm dụng tên số hoặc thương mại hóa không gian công cộng.

Bên cạnh tư duy quản lý, việc lấp đầy khoảng trống pháp lý về “độ lùi lịch sử” bằng cơ chế thẩm định khoa học, chặt chẽ mang tính cấp thiết. Cùng với đó, sáp nhập địa giới hành chính cần được xử lý bằng quy hoạch khoa học kết hợp với bảo tồn ký ức và ứng dụng công nghệ trong đặt, đổi tên đường giúp cung cấp thông tin chuẩn xác, chính thống, giúp thế hệ trẻ tiếp thu tri thức lịch sử sinh động và chủ động “phủ xanh” không gian mạng bằng thông tin chính thống.

4. KẾT LUẬN

Tên đường, tên phố không đơn thuần là không gian địa lý cho những chuyển động vật lý, mà là không gian biểu tượng định hình đời sống tinh thần và bản sắc chính trị của một quốc gia. Việc Việt Nam kiên định mô hình đặt tên đường theo danh nhân, sự kiện lịch sử là sự lựa chọn đúng đắn, phản ánh bản lĩnh tiếp biến văn hóa và chiều sâu lý luận.

Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh đô thị hóa, hội nhập quốc tế và đấu tranh gay gắt trên mặt trận tư tưởng hiện nay, giữ vững tính chuẩn xác, tính cách mạng và tính chính trị trên mỗi biển tên đường chính là giữ vững “trận địa tư tưởng” ngay trong trải nghiệm sống hàng ngày của nhân dân. Quản trị tốt hệ thống tên đường, đấu tranh ngăn chặn các nguy cơ xét lại lịch sử, thương mại hóa hay cẩu thả hành chính không chỉ là bảo vệ ký ức dân tộc, mà còn là hành động thiết thực nhất để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, củng cố niềm tin của nhân dân và khẳng định tính chính đáng lịch sử của chế độ xã hội chủ nghĩa Việt Nam trên con đường phát triển./.

Tài liệu tham khảo

1. Thuỵ Bất Nhi, Tường Minh (2020), “Đặt tên đường, đánh số nhà: Mỗi nước, mỗi thời mỗi khác”, Lao động cuối tuần, https://laodong.vn/lao-dong-cuoi-tuan/dat-ten-duong-danh-so-nha-moi-nuoc-moi-thoi-moi-khac-837021.ldo
2. Giang Nam (2014), “Không thể tuỳ tiện đặt tên đường, phố”, Nhân dân điện tử, https://nhandan.vn/khong-the-tuy-tien-dat-ten-duong-pho-post192698.html
3. Nguồn Khoa học (2024), “Giải mã cách đặt tên đường ở Hà Nội: Sự thật bất ngờ không phải ai cũng biết!”, Việt Nam thịnh vượng, https://thinhvuongvietnam.com/Content/giai-ma-cach-dat-ten-duong-o-ha-noi-su-that-bat-ngo-khong-phai-ai-cung-biet-92517
4. Nguyễn Thị Việt Thanh, Phùng Thị Thanh Lâm (2013), “Địa danh đường phố Hà Nội giai đoạn Pháp thuộc”, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học xã hội và Nhân văn, tập 29, số 2, tr.66-74.

^[1] Xem thêm: Nguyễn Thị Việt Thanh, Phùng Thị Thanh Lâm (2013), “Địa danh đường phố Hà Nội giai đoạn Pháp thuộc”, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học xã hội và Nhân văn, tập 29, số 2, tr. 67-70.

^[2] Đào Thị Diến (2010), Hà Nội qua tài liệu lưu trữ 1873-1954, Nxb Hà Nội.

^[3] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, t.3, tr.255.