Quyền "tự do ngôn luận" và trách nhiệm pháp lý trên không gian mạng

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, không gian mạng đã trở thành môi trường chính để truyền tải thông tin, nhưng đồng thời cũng bị lợi dụng làm công cụ cho các hành vi lợi dụng quyền tự do ngôn luận để chống phá Nhà nước.

1. Quy định của pháp luật Việt Nam về quyền tự do ngôn luận

Quyền tự do ngôn luận được khẳng định là quyền cơ bản theo pháp luật Việt Nam. Điều 25 Hiến pháp năm 2013 quy định công dân có quyền tự do ngôn luận, nhưng việc thực hiện phải nằm trong khuôn khổ pháp luật. Nguyên tắc này tương thích với các chuẩn mực quốc tế như Tuyên ngôn quốc tế về quyền con người - UDHR (Điều 19, Điều 29) và Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị - ICCPR (Điều 19). Tự do ngôn luận luôn đi kèm trách nhiệm và có thể bị hạn chế để bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng hoặc quyền lợi hợp pháp của người khác. Pháp luật sẽ không bảo vệ mà sẽ xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng quyền tự do để xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; xuyên tạc sự thật, vu khống, kích động thù hằn, gây mất ổn định xã hội và ảnh hưởng đến an ninh quốc gia trên không gian mạng.

Trong bối cảnh môi trường mạng phát triển mạnh mẽ, việc thực thi quyền tự do ngôn luận đòi hỏi phải gắn liền với trách nhiệm xã hội. Mọi hành vi chia sẻ thông tin đều có ảnh hưởng sâu rộng đến cộng đồng, do đó pháp luật nghiêm cấm việc đăng tải thông tin sai sự thật nhằm mục đích xúc phạm hoặc phương hại đến lợi ích quốc gia. Những trường hợp vi phạm nghiêm trọng có thể bị xem xét là xâm phạm an ninh quốc gia và bị xử lý minh bạch. Pháp luật Việt Nam thiết lập sự cân bằng hài hòa giữa việc bảo đảm quyền tự do của công dân và việc đặt ra những giới hạn cần thiết để bảo vệ lợi ích chung của Nhà nước và xã hội.

2. Nhận diện các chiêu bài và thủ đoạn lợi dụng quyền tự do ngôn luận

2.1. Những thủ đoạn công nghệ cao

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, các thế lực thù địch đã triệt để lợi dụng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo để thực hiện các mục đích tiêu cực thông qua việc tạo dựng nội dung giả mạo tinh vi nhằm chống phá Nhà nước. Một trong những biểu hiện nguy hiểm nhất là việc sử dụng công nghệ để “biến không thành có”, tạo ra thông tin giả với độ chân thực cực cao khiến việc phân biệt thật – giả trở nên vô cùng khó khăn. Công nghệ Deepfake và Deep voice cho phép các đối tượng thay thế khuôn mặt hoặc mô phỏng hoàn hảo giọng nói của cá nhân để dàn dựng các tình huống và hội thoại giả mạo mang tính thuyết phục rất lớn đối với công chúng. Những sản phẩm giả mạo này có độ chân thực vượt xa các kỹ thuật chỉnh sửa thô sơ, dễ dàng đánh lừa những người thiếu kiến thức công nghệ và gây nhiễu loạn môi trường thông tin.

Để tối đa hóa tầm ảnh hưởng, các đối tượng kết hợp nội dung giả với hệ thống tài khoản ảo và phần mềm tự động nhằm lan truyền thông tin trên diện rộng, tạo ra hiệu ứng “đám đông giả” để thao túng dư luận. Thủ đoạn bóp méo bối cảnh bằng cách cắt xén các phát ngôn chính thống rồi đặt vào ngữ cảnh sai lệch cũng được sử dụng phổ biến nhằm gây hiểu lầm và bôi nhọ uy tín của các lãnh đạo Nhà nước. Những hành vi này không chỉ làm suy giảm niềm tin của nhân dân mà còn tác động trực tiếp vào tư tưởng của một bộ phận Đảng viên, cán bộ, viên chức, thúc đẩy quá trình “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” và đe dọa ổn định chính trị từ bên trong.

Nhận diện được tính chất nguy hiểm này, Luật An ninh mạng năm 2025 đã bổ sung các quy định nghiêm cấm hành vi sử dụng trí tuệ nhân tạo để giả mạo video, hình ảnh, giọng nói trái pháp luật. Các cơ quan chức năng đã quyết liệt xử lý nhiều vi phạm trên thực tế. Điển hình như vụ việc tại Lào Cai vào tháng 1 năm 2026, khi một cá nhân bị xử phạt vì dùng trí tuệ nhân tạo tạo hình ảnh giả mạo xuyên tạc về lực lượng Công an trên Facebook[1]. Việc thực thi pháp luật nghiêm minh kết hợp với nâng cao nhận thức cộng đồng là lá chắn cần thiết để bảo vệ uy tín của Đảng, Nhà nước và duy trì một không gian mạng an toàn.

2.2. Chiến thuật "truyền thông đen" và “nhào nặn thông tin"

Chiến thuật “truyền thông đen” là một thủ đoạn tinh vi và có hệ thống, được triển khai nhằm định hướng dư luận theo chiều hướng tiêu cực và làm suy giảm niềm tin xã hội thông qua các công cụ truyền thông hiện đại. Để thực hiện điều này, các đối tượng thường xây dựng những hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng, núp bóng dưới các danh nghĩa như “truyền thông độc lập”, “phản biện xã hội” hoặc “nhân quyền” nhằm tạo dựng lòng tin và thu hút người theo dõi. Thông tin sai lệch sau đó được đăng tải đồng loạt trên nhiều nền tảng theo mô thức “đồng thanh”, khiến người tiếp nhận dễ lầm tưởng đó là quan điểm phổ biến của số đông. Đặc biệt, với sự hỗ trợ của các phần mềm tự động, chúng tạo ra lượng tương tác giả khổng lồ như lượt thích, chia sẻ và bình luận để hình thành “hiệu ứng đám đông”, tác động mạnh mẽ đến tâm lý của người dùng mạng xã hội.

Một trong những thủ đoạn đặc biệt nguy hiểm là việc nhào nặn thông tin theo hướng “thật – giả lẫn lộn”. Thay vì bịa đặt hoàn toàn, các đối tượng khai thác những sự kiện có thật nhưng lại thêm thắt các chi tiết suy diễn hoặc bóp méo ngữ cảnh ban đầu để làm sai lệch bản chất của vấn đề. Để tăng tính thuyết phục và đánh vào tâm lý tò mò của người đọc, các thông tin này thường được gán mác là “nguồn tin nội bộ” hoặc “bí mật chưa công bố”. Những nội dung này thường sử dụng tiêu đề giật gân cùng ngôn từ kích thích nhằm tạo ra phản ứng cảm xúc tức thời, từ đó gieo rắc tâm lý hoài nghi vào các thiết chế xã hội và cơ quan công quyền. Khi niềm tin bị lung lay, dư luận dễ dàng bị dẫn dắt và kích động dẫn đến các phản ứng cực đoan, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự ổn định xã hội.

Thực tế cho thấy các cơ quan chức năng đã quyết liệt xử lý các hành vi lợi dụng không gian mạng để triển khai “truyền thông bẩn”. Điển hình là vụ án Lê Trung Khoa và Nguyễn Văn Đài vào tháng 11 năm 2025, khi các đối tượng bị khởi tố vì phát tán thông tin chống Nhà nước, bôi nhọ lãnh đạo và kết nối với các nhóm cực đoan nước ngoài để khuếch tán thông tin bất lợi cho Việt Nam[2]. Tại Sơn La vào tháng 8 năm 2024, đối tượng Lê Vũ Đài (tài khoản "Quang Huy") cũng đã bị khởi tố theo Điều 331 Bộ luật Hình sự vì thường xuyên đăng bài phỉ báng chính quyền và xúc phạm danh dự của lãnh đạo Đảng, Nhà nước[3]. Ngoài ra, nhiều cá nhân tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã bị xử lý hành chính do đăng tin bịa đặt, xuyên tạc về lãnh đạo trên không gian mạng[4]. Các cơ quan chức năng khẳng định mọi hành vi vi phạm sẽ bị xử lý nghiêm minh theo các tội danh như vu khống, làm nhục người khác hoặc lợi dụng các quyền tự do dân chủ theo quy định tại các Điều 117, 155, 156 và 331 của Bộ luật Hình sự.

2.3. Thủ đoạn “đánh tráo khái niệm” và "quốc tế hóa" vụ việc

Thủ đoạn “đánh tráo khái niệm” hiện nay đang được sử dụng một cách phổ biến nhằm che đậy các hành vi vi phạm pháp luật dưới những vỏ bọc tích cực như “tự do ngôn luận”, “nhân quyền” hay “báo chí độc lập”. Các đối tượng vi phạm thường tự nhận mình là những “người phản biện xã hội”, nhưng thực chất lại lợi dụng danh nghĩa này để thực hiện các hành vi công kích chính quyền và phát tán thông tin sai sự thật gây phương hại đến lợi ích quốc gia. Một biểu hiện điển hình của thủ đoạn này là việc xuyên tạc các hoạt động thực thi pháp luật. Cụ thể, mỗi khi cơ quan chức năng xử lý các vụ án an ninh quốc gia, các đối tượng này lại lập tức vu cáo Việt Nam “kiềm chế dân chủ” hoặc “hạn chế tự do ngôn luận”. Trong khi đó, họ cố tình bỏ qua nguyên tắc pháp lý cốt lõi rằng tự do ngôn luận phải luôn đi kèm với trách nhiệm và không được phép xâm phạm đến an ninh trật tự xã hội.

Thủ đoạn này còn đặc biệt nguy hiểm khi lợi dụng sự thiếu hiểu biết pháp luật của một bộ phận người dân, khiến họ lầm tưởng rằng mạng xã hội là một không gian tự do tuyệt đối không chịu sự điều chỉnh của pháp luật, từ đó lôi kéo họ tham gia vào các hoạt động vi phạm. Đến khi bị xử lý, các đối tượng lại tiếp tục viện dẫn việc “quyền tự do” bị xâm phạm để làm cái cớ cho các luận điệu xuyên tạc từ phía bên ngoài. Đồng thời, chiến thuật “quốc tế hóa” vụ việc cũng được triển khai nhằm tạo áp lực ngoại giao bằng cách gửi thông tin bóp méo cho các tổ chức quốc tế, cố tình biến các vụ án hình sự thành vấn đề “nhân quyền” hoặc gán ghép khái niệm “tù nhân lương tâm”. Mục tiêu chính của hành động này là làm tổn hại đến hình ảnh và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế thông qua việc tạo ra các làn sóng dư luận tiêu cực có tổ chức.

Các vụ án của Lê Văn Dũng (Dũng Vova) cùng sự can thiệp của các tổ chức như Việt Tân hay Đài RFA là những ví dụ minh chứng rõ nét cho sự kết hợp giữa việc phỉ báng chính quyền và lôi kéo những người bất mãn tham gia chống đối[5]. Những hoạt động này mang tính chất có tổ chức và trực tiếp làm xói mòn niềm tin của nhân dân, gây ảnh hưởng tiêu cực đến khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Vì vậy, việc các cơ quan chức năng chủ động phát hiện, đấu tranh và xử lý các đối tượng này là một hoạt động thực thi pháp luật hết sức cần thiết nhằm bảo vệ sự lành mạnh của môi trường thông tin cũng như lợi ích chung của toàn xã hội.

3. Kết luận

Tự do ngôn luận là quyền cơ bản của con người, luôn được Đảng và Nhà nước Việt Nam tôn trọng và bảo đảm thực thi trên thực tế. Tuy nhiên, quyền này không mang tính tuyệt đối mà phải luôn gắn liền với trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ tuân thủ các giới hạn nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự xã hội và danh dự của người khác. Việc kiên quyết đấu tranh chống lại các thủ đoạn lợi dụng công nghệ cao, "truyền thông đen" hay chiêu bài "dân chủ" để bôi nhọ là hoạt động thực thi pháp luật chính đáng, phù hợp với cả Hiến pháp Việt Nam lẫn các chuẩn mực quốc tế. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và uy tín quốc gia trên không gian mạng không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng mà còn là trách nhiệm thiêng liêng của mỗi công dân. Chỉ khi kết hợp đồng bộ giữa sự nghiêm minh của pháp luật, sự tiến bộ của công nghệ và bản lĩnh chính trị của nhân dân, chúng ta mới có thể xây dựng được một môi trường mạng lành mạnh, an toàn và bền vững cho sự phát triển của đất nước./.

[1] https://baolaocai.vn/cong-an-xa-ta-van-xu-phat-doi-tuong-dang-tai-noi-dung-sai-su-that-xuyen-tac-ve-luc-luong-cong-an-post892110.html , truy cập ngày 15/4/2026

[2] https://congan.quangtri.gov.vn/khong-the-doi-lot-tu-do-ngon-luan-de-chong-pha-dat-nuoc/ , ngày 15/3/2026

[3] https://congan.sonla.gov.vn/quy-dinh-cua-phap-luat-ve-tu-do-ngon-luan-tren-khong-gian-mang-va-nhung-dieu-can-luu-y/ , truy cập ngày 15/4/2026

[4] https://congan.com.vn/tin-chinh/cong-an-tphcm-xu-ly-nghiem-3-doi-tuong-dang-tin-sai-su-that-xuyen-tac_165003.html , truy cập ngày 15/3/2026

[5] https://congan.sonla.gov.vn/xu-ly-nghiem-doi-tuong-dang-tai-thong-tin-xau-doc-tren-mang-xa-hoi/ , truy cập ngày 01/4/2026