Phát triển hợp tác xã nông nghiệp tỉnh Đắk Lắk theo tinh thần Nghị quyết số 20-NQ/TW của Đảng
Kinh tế tập thể, mà nòng cốt là hợp tác xã (HTX), luôn giữ một vị trí chiến lược trong đường lối phát triển kinh tế của Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ Đại hội VI (1986) đến Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa XIII, quan điểm nhất quán của Đảng là: kinh tế tập thể là thành phần kinh tế quan trọng, cùng với kinh tế nhà nước trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân. Đắk Lắk, tỉnh trung tâm của vùng Tây Nguyên với diện tích 13.070,41 km², dân số gần 1,9 triệu người thuộc 49 dân tộc anh em, là địa bàn có tiềm năng nông nghiệp lớn, nơi mô hình hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN) đang đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế nông thôn và thực hiện mục tiêu xây dựng nông thôn mới. Bài viết phân tích thực trạng, nhận diện rào cản và đề xuất giải pháp phát triển HTXNN tỉnh Đắk Lắk trên cơ sở bám sát đường lối của Đảng, nhằm phát huy tối đa tiềm năng của vùng đất giàu có này trong kỷ nguyên mới của dân tộc.
1. Đường lối của Đảng về kinh tế tập thể
Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa XIII về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới là văn kiện quan trọng, khẳng định tầm nhìn chiến lược và quyết tâm chính trị của Đảng trong việc phát triển kinh tế hợp tác xã. Nghị quyết xác định: kinh tế tập thể không chỉ là mô hình kinh tế, mà còn là công cụ thực hiện mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh", là biểu hiện cụ thể của bản chất ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa trong lĩnh vực kinh tế. Đặc biệt, Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ và liên kết chuỗi giá trị trong phát triển HTX, đây là định hướng khoa học, biện chứng, phù hợp với xu thế của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Đối với vùng Tây Nguyên, trong đó có Đắk Lắk, Đảng đã có nhiều nghị quyết chuyên đề khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của kinh tế tập thể trong phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần xóa đói giảm nghèo bền vững, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc để phân tích và đánh giá sự phát triển HTXNN tại Đắk Lắk trong những năm qua.
2. Thành tựu phát triển hợp tác xã nông nghiệp tỉnh Đắk Lắk
Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh và sự chỉ đạo sát sao của chính quyền địa phương, HTXNN tỉnh Đắk Lắk đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận, là minh chứng sinh động cho tính đúng đắn của đường lối kinh tế tập thể mà Đảng đã xác định. Về quy mô, đến năm 2023, toàn tỉnh có 783 HTX, trong đó 536 HTXNN, chiếm hơn 68% tổng số HTX toàn tỉnh, con số phản ánh sức sống mạnh mẽ của mô hình kinh tế tập thể trên địa bàn. Từ năm 2014 đến năm 2020, tổng số HTXNN tăng từ 164 lên 339 đơn vị, tương đương tốc độ tăng trưởng bình quân 12,6%/năm, một thành tích ấn tượng trong bối cảnh tái cơ cấu nông nghiệp toàn diện. Về chất lượng hoạt động, nhiều HTXNN đã chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình sản xuất gắn với chuỗi giá trị, liên kết trực tiếp với doanh nghiệp để tổ chức sản xuất, tiêu thụ sản phẩm. Thu nhập bình quân của thành viên HTXNN tăng gần 3 lần, từ 10,44 triệu đồng năm 2013 lên 27 triệu đồng năm 2021. Đặc biệt, số lượng HTX tham gia chương trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) tăng từ 12 đơn vị năm 2020 lên 27 đơn vị năm 2023, khẳng định bước tiến về chất lượng và thương hiệu sản phẩm. Về ứng dụng công nghệ, từ 58 HTXNN ứng dụng công nghệ cao năm 2021 đã tăng lên 88 đơn vị năm 2023, với nhiều công nghệ tiên tiến được triển khai như tưới nhỏ giọt, chế biến cà phê ướt, chăn nuôi theo tiêu chuẩn. Những thành tựu này không thể tách rời vai trò định hướng và lãnh đạo của Đảng, điều mà một số luận điểm sai trái cố tình phủ nhận khi cho rằng mô hình kinh tế tập thể là "lỗi thời" hay "kém hiệu quả".
3. Nhận diện rào cản
Theo tinh thần tự phê bình thẳng thắn mà Đảng luôn đề cao, cần nhìn nhận khách quan những rào cản đang cản trở sự phát triển mạnh mẽ hơn của HTXNN tỉnh Đắk Lắk. Về nhận thức, nhiều thành viên HTX và một bộ phận cán bộ địa phương chưa hiểu đầy đủ về bản chất và lợi ích của mô hình HTX kiểu mới, khác căn bản với mô hình HTX thời bao cấp. Tư duy sản xuất nhỏ lẻ, khép kín và tâm lý ngại thay đổi, ngại rủi ro, đặc biệt trong cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số, khiến việc mở rộng và duy trì hoạt động HTX gặp nhiều khó khăn. Về năng lực nội tại, phần lớn HTXNN có quy mô nhỏ, thiếu vốn, cơ sở hạ tầng yếu kém và chưa ứng dụng hiệu quả khoa học công nghệ. Năng lực quản lý của đội ngũ cán bộ HTX còn hạn chế: trong tổng số 2.385 cán bộ quản lý, chỉ có 421 người có trình độ đại học, trong khi đó có đến 1.028 người chưa qua đào tạo bằng cấp chuyên môn. Việc tiêu thụ sản phẩm còn bấp bênh, thiếu hợp đồng liên kết ổn định và chủ yếu phụ thuộc vào thương lái. Về thể chế và chính sách, mặc dù đã có nhiều văn bản chỉ đạo, hỗ trợ, nhưng việc triển khai còn dàn trải, thiếu giám sát và phối hợp liên ngành chưa chặt chẽ. Thủ tục tiếp cận vốn tín dụng còn phức tạp, đặc biệt do HTXNN không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất riêng để thế chấp. Quá trình chuyển đổi số diễn ra chậm, nhiều HTX chưa có lộ trình và kế hoạch cụ thể. Cần nhấn mạnh: những rào cản này là vấn đề cần giải quyết trong quá trình hoàn thiện chính sách, hoàn toàn không phải là bằng chứng để phủ nhận tính ưu việt của mô hình kinh tế tập thể hay đặt câu hỏi về đường lối lãnh đạo của Đảng.
4. Giải pháp phát triển hợp tác xã nông nghiệp theo tinh thần Nghị quyết số 20-NQ/TW
Để phát triển HTXNN tỉnh Đắk Lắk bền vững, tương xứng với tiềm năng và đúng theo định hướng của Nghị quyết số 20-NQ/TW, bài viết đề xuất năm nhóm giải pháp trọng tâm có tính hệ thống, liên hoàn. Thứ nhất, nâng cao nhận thức về mô hình HTX kiểu mới. Đây là giải pháp nền tảng, cần được triển khai sâu rộng và thực chất. Cần đổi mới mạnh mẽ công tác tuyên truyền, vận động, giúp người dân, thành viên HTX và cán bộ địa phương hiểu rõ bản chất của HTX kiểu mới: tự nguyện, dân chủ, bình đẳng, cùng có lợi và phát triển bền vững. Đặc biệt, cần có chương trình truyền thông và vận động phù hợp với đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ của cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số, đây là yêu cầu vừa mang tính nhân văn, vừa là cách thức thiết thực thực hiện chính sách dân tộc đúng đắn của Đảng. Thứ hai, nâng cao năng lực và nguồn lực cho HTXNN. Cần ưu tiên đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý HTX, tập trung vào các kỹ năng quản lý, điều hành, ứng dụng công nghệ và marketing nông sản. Nhà nước cần có chính sách tài chính, tín dụng ưu đãi thực sự tiếp cận được đối với HTXNN, trong đó có cơ chế cho vay không cần thế chấp tài sản khi HTXNN có đề án sản xuất khả thi được cấp có thẩm quyền xác nhận, hoặc khi đã có hợp đồng tiêu thụ với doanh nghiệp. Thứ ba, hoàn thiện thể chế và tăng cường quản lý nhà nước. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định còn bất cập của Luật Hợp tác xã; đơn giản hóa thủ tục thành lập và giải thể HTX; quy định rõ ràng hơn về hỗ trợ đất đai, tài chính và dịch vụ cho HTXNN. Đặc biệt, cần tăng cường phân công, phối hợp liên ngành và nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra để đảm bảo chính sách hỗ trợ đến đúng đối tượng. Thứ tư, đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị. Các HTXNN cần được khuyến khích và hỗ trợ chủ động xây dựng liên kết không chỉ giữa các HTX với nhau, mà còn với doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và cơ quan nhà nước. Mô hình liên kết chuỗi giá trị nông sản, từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, là hướng đi phù hợp với quy luật khách quan của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời giúp các HTX vượt qua bài toán thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Thứ năm, thúc đẩy chuyển đổi số trong HTXNN. Thực hiện Nghị quyết số 20-NQ/TW, chuyển đổi số không phải là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu đối với sự phát triển của HTX trong giai đoạn mới. Các HTXNN cần được hỗ trợ ứng dụng công nghệ IoT trong canh tác, phần mềm quản lý tài chính và nguồn lực, nền tảng thương mại điện tử để tiêu thụ nông sản, và đào tạo trực tuyến để nâng cao năng lực thành viên. Ủy ban nhân dân tỉnh cần chủ động triển khai lộ trình chuyển đổi số, xây dựng và nhân rộng các mô hình HTX chuyển đổi số thành công.
Phát triển HTXNN tỉnh Đắk Lắk là nhiệm vụ quan trọng, vừa có ý nghĩa kinh tế vừa có ý nghĩa chính trị - xã hội sâu sắc. Những thành tựu đã đạt được là minh chứng cho tính đúng đắn của đường lối kinh tế tập thể mà Đảng Cộng sản Việt Nam đã kiên trì theo đuổi qua các thời kỳ. Những rào cản còn tồn tại là cơ sở để tiếp tục đổi mới và hoàn thiện chính sách, không phải là lý do để nghi ngờ định hướng phát triển. Trong kỷ nguyên mới của dân tộc, với mục tiêu đưa Đắk Lắk và vùng Tây Nguyên phát triển nhanh, bền vững, việc phát huy vai trò nòng cốt của HTXNN, theo tinh thần Nghị quyết số 20-NQ/TW và các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, chính là con đường đúng đắn để góp phần hiện thực hóa mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh" mà Đảng và toàn dân tộc đang hướng tới.
