Phát huy vai trò của công nghiệp văn hóa trong bối cảnh mới

1. Sự cần thiết phát triển công nghiệp văn hóa

Đảng ta luôn khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Trong bối cảnh mới, nhận thức đó tiếp tục được cụ thể hóa thông qua các nghị quyết quan trọng như Nghị quyết số 33-NQ/TW, Nghị quyết số 35-NQ/TW và Nghị quyết số 80-NQ/TW, thể hiện sự thống nhất giữa yêu cầu phát triển văn hóa, xây dựng con người Việt Nam, phát huy sức mạnh mềm quốc gia.

Theo đó, phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế mà còn góp phần tạo dựng môi trường văn hóa lành mạnh, lan tỏa các giá trị tích cực và củng cố nền tảng tinh thần của xã hội.

Vốn xã hội được hình thành và duy trì thông qua các mạng lưới xã hội, các chuẩn mực và lòng tin giữa các thành viên trong cộng đồng. Vốn xã hội càng được củng cố thì khả năng hợp tác, sự gắn kết và đồng thuận xã hội càng được tăng cường. Công nghiệp văn hóa là một lĩnh vực có đóng góp quan trọng trong việc tạo lập và củng cố vốn xã hội thông qua việc sáng tạo và phổ biến các sản phẩm văn hóa phản ánh những giá trị chung, bản sắc và ký ức tập thể của dân tộc. Vốn xã hội tăng cao sẽ tạo nền tảng thuận lợi cho việc phát huy vai trò của công nghiệp văn hóa.

Những câu chuyện giàu cảm xúc thường giúp con người dễ tiếp nhận và thay đổi nhận thức. Vì vậy, khi các giá trị lịch sử, văn hóa và khát vọng phát triển được chuyển hóa thành những sản phẩm văn hóa hấp dẫn, chúng có khả năng thẩm thấu vào nhận thức xã hội một cách tự nhiên và bền vững hơn^[1].

Sức mạnh mềm là khả năng tạo ảnh hưởng thông qua sức hấp dẫn của văn hóa, các giá trị và chính sách^[2]. Các giá trị chỉ có thể được tiếp nhận và lan tỏa bền vững khi bản thân chúng có sức hấp dẫn và tạo được sự đồng cảm trong xã hội. Đối với công nghiệp văn hóa, sức hấp dẫn đó được tạo nên thông qua các sản phẩm văn hóa có khả năng truyền tải các giá trị của dân tộc bằng những hình thức gần gũi với công chúng. Đồng thời, việc lan tỏa thành công những sản phẩm này ra quốc tế còn góp phần xây dựng hình ảnh quốc gia, nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Từ góc độ đó, sự ghi nhận và thiện cảm từ bên ngoài cũng góp phần củng cố niềm tin xã hội và tăng cường sức thuyết phục của các giá trị mà Việt Nam theo đuổi.

2. Phát huy vai trò của công nghiệp văn hóa trong bối cảnh mới

2.1. Định vị công nghiệp văn hóa trong bối cảnh mới

Trong bối cảnh mới, công tác tư tưởng hay truyền thông chính trị cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa và con người Việt Nam. Trong đó, công nghiệp văn hóa là một trụ cột quan trọng, không chỉ góp phần tạo động lực phát triển kinh tế mà còn trực tiếp tham gia kiến tạo môi trường văn hóa, định hình hệ giá trị và nuôi dưỡng bản sắc dân tộc. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW, khi phát triển công nghiệp văn hóa được đặt trong mối quan hệ thống nhất giữa phát triển kinh tế, phát triển văn hóa, phát huy sức mạnh mềm quốc gia và xây dựng con người Việt Nam.

Từ cách tiếp cận đó, trong bối cảnh mới, công nghiệp văn hóa cần chủ động kiến tạo hệ giá trị và không gian văn hóa tích cực. Trọng tâm không chỉ là ngăn chặn các sản phẩm phản văn hóa hay thông tin sai lệch, mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để hình thành dòng sản phẩm văn hóa chủ lưu có chất lượng, có sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh, qua đó dẫn dắt thị hiếu, củng cố niềm tin xã hội và tăng cường sự đồng thuận đối với những giá trị cốt lõi của dân tộc.

2.2. Hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực cho công nghiệp văn hóa

Một môi trường thể chế đủ thuận lợi để khuyến khích sáng tạo và đầu tư dài hạn sẽ giúp công nghiệp văn hóa thực sự phát huy vai trò trên mặt trận tư tưởng - văn hóa.

Trong điều kiện kinh tế thị trường, các tác phẩm khai thác lịch sử, văn hóa, di sản, chủ quyền quốc gia hay lan tỏa các giá trị cốt lõi của dân tộc thường đòi hỏi nguồn lực lớn nhưng hiệu quả thương mại không phải lúc nào cũng rõ rệt. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, các chủ thể sáng tạo sẽ khó mạnh dạn đầu tư vào những sản phẩm có giá trị tư tưởng và sức lan tỏa xã hội.

Trên tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, hướng đi được chú trọng là hoàn thiện hành lang pháp lý cho phát triển công nghiệp văn hóa, trước mắt là đẩy nhanh quá trình xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa; đồng thời hoàn thiện các chính sách về đầu tư, tài chính, sở hữu trí tuệ và phát triển thị trường văn hóa. Quan trọng hơn, thể chế được xây dựng theo hướng tạo điều kiện để các chủ thể sáng tạo tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành các sản phẩm văn hóa có giá trị tư tưởng, có sức hấp dẫn và khả năng lan tỏa rộng rãi trong xã hội. Đây là cơ sở để vừa thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, vừa chủ động xây dựng dòng nội dung tích cực trong xã hội trong điều kiện mới.

2.3. Đổi mới phương thức truyền tải các giá trị văn hoá trong môi trường số

Trong bối cảnh mới, phát huy vai trò của công nghiệp văn hóa có thể thực hiện thông qua đa dạng hóa phương tiện truyền tải, phát huy hiệu quả của các nền tảng số như YouTube, TikTok, Facebook, các nền tảng phát trực tuyến và các ứng dụng văn hóa số; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và đồ họa 3D trong sản xuất, phổ biến các sản phẩm văn hóa.

Việc khai thác hiệu quả các phương tiện truyền thông mới sẽ góp phần mở rộng khả năng tiếp cận, tăng tính tương tác và nâng cao sức lan tỏa của các giá trị tích cực trong xã hội. Thực tế thời gian qua cho thấy, nhiều sản phẩm phục dựng ảnh tư liệu chiến tranh, tái hiện các trận đánh lịch sử bằng công nghệ số đã thu hút hàng triệu lượt xem và chia sẻ trên các nền tảng trực tuyến, cho thấy sức lan tỏa rất lớn của dòng nội dung chính thống khi được chuyển tải bằng công nghệ hiện đại.

Bên cạnh đó, một yêu cầu là đổi mới nội dung theo hướng kể chuyện thay cho cách truyền đạt khô cứng, một chiều. Các giá trị lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc được chuyển hóa thành những câu chuyện giàu cảm xúc, gần gũi với đời sống đương đại và phù hợp với thói quen tiếp nhận của từng nhóm công chúng, đặc biệt là giới trẻ, sẽ dễ dàng được công chúng đón nhận.

Thực tiễn thời gian qua cho thấy thành công của các chương trình nghệ thuật nhân dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh (như các concert “Tổ quốc trong tim”, “80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”…), các sản phẩm âm nhạc dân gian (như MV “Bắc Bling”) hay các tác phẩm điện ảnh khai thác đề tài lịch sử (phim “Mưa đỏ”) đã chứng minh rằng, khi các giá trị truyền thống được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, chúng hoàn toàn có khả năng thu hút công chúng, tạo sự đồng cảm và lan tỏa mạnh mẽ trên không gian số.

2.4. Phát triển lực lượng sáng tạo nội dung trong môi trường số

Thời gian qua, không ít xu hướng tiêu cực nhưng có sức lan tỏa lớn lại được dẫn dắt bởi những KOL, những nhà sáng tạo nội dung chủ yếu đặt mục tiêu thu hút tương tác, chạy theo lượt xem, thậm chí cổ xúy lối sống lệch chuẩn hoặc lan truyền những thông tin sai lệch, xuyên tạc. Trong khi đó, lực lượng sáng tạo có khả năng tạo ảnh hưởng tích cực đến xã hội còn mỏng, chưa được tập hợp thành một đội ngũ, chưa hình thành được những dòng nội dung mạnh để đủ sức cạnh tranh trên không gian mạng.

Điều đó cho thấy sự cần thiết của việc hình thành đội ngũ chủ thể sáng tạo có trách nhiệm xã hội và năng lực chuyên môn. Theo đó, cơ chế phát hiện, bồi dưỡng và hỗ trợ các chủ thể này thông qua cơ chế đặt hàng, đào tạo, ưu đãi đầu tư, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và các chính sách khuyến khích sáng tạo sẽ thúc đẩy sự phát triển của đội ngũ chủ thể sáng tạo này. Đồng thời, cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, các tổ chức xã hội và khu vực tư nhân trong quá trình sáng tạo, sản xuất và phổ biến các sản phẩm văn hóa. Khi nhiều chủ thể cùng tham gia kể những câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ của thời đại, công nghiệp văn hóa sẽ từng bước hình thành dòng nội dung chủ lưu đủ sức cạnh tranh trên không gian số.

2.5. Nâng cao hiệu quả truyền thông văn hóa đối ngoại, chủ động lan tỏa hình ảnh Việt Nam trên không gian số

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, phát huy vai trò của công nghiệp văn hóa sẽ giúp nâng cao sức hấp dẫn của hình ảnh, văn hóa và các giá trị Việt Nam trên trường quốc tế. Vì vậy, công nghiệp văn hóa tập trung xây dựng những sản phẩm phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời chuyển tải các giá trị có ý nghĩa phổ quát như hòa bình, nhân văn, sáng tạo và khát vọng phát triển.

Khi các sản phẩm văn hóa Việt Nam được tiếp nhận và lan tỏa rộng rãi trên các nền tảng toàn cầu, không chỉ hình ảnh, uy tín và vị thế của đất nước được nâng cao mà sức hấp dẫn của các giá trị Việt Nam cũng được củng cố. Sự ghi nhận và thiện cảm của cộng đồng quốc tế sẽ góp phần tăng cường niềm tin xã hội, tạo thêm sức thuyết phục đối với những giá trị mà Việt Nam theo đuổi, qua đó tạo dựng môi trường thuận lợi để bảo vệ nền tảng tư tưởng trong điều kiện hội nhập.

3. Tạm kết

Kỷ nguyên số đặt ra yêu cầu đấu tranh với các quan điểm sai trái, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu không kém phần quan trọng là chủ động kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh và xây dựng dòng nội dung tích cực có sức lan tỏa trong xã hội. Với lợi thế kết hợp giữa sáng tạo, công nghệ và thị trường, công nghiệp văn hóa ngày càng trở thành phương tiện quan trọng để chuyển tải các giá trị văn hóa, củng cố niềm tin xã hội và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.

Phát huy vai trò của công nghiệp văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, vì vậy, không chỉ nhằm phát triển một ngành kinh tế giàu tiềm năng mà còn góp phần xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc, tăng cường sự đồng thuận xã hội và tạo thêm nguồn lực nội sinh cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.

^[1] Fisher, W. R. (1984). Narration as a Human Communication Paradigm: The Case of Public Moral Argument. Communication Monographs, 51(1), 1–22

^[2] Nye, J. S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. PublicAffairs, New York.

^[3] https://baochinhphu.vn/uu-tien-phat-trien-10-nganh-cong-nghiep-van-hoa-chu-chot-102251118163054707.htm