Nguồn lực văn hóa – nền tảng đảm bảo an ninh tinh thần trong kỷ nguyên mới

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng chỉ rõ: “Phát huy sức mạnh văn hóa, con người thành nguồn lực nội sinh và động lực mạnh mẽ cho sự phát triển”. Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng nêu: “Phát triển văn hóa con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”.

Nguồn lực văn hóa là hệ thống các giá trị, chuẩn mực xã hội, tri thức, di sản, thiết chế, truyền thống và năng lực sáng tạo của con người được tích luỹ trong lịch sử, có thể được huy động để thúc đẩy sự phát triển và tạo dựng một xã hội ổn định, nhân văn và giàu bản sắc. Là một phần quan trọng của an ninh con người, an ninh tinh thần được xác định là trạng thái ổn định, an toàn về mặt tinh thần, trong đó các giá trị văn hóa, hệ tư tưởng, chuẩn mực đạo đức và niềm tin xã hội được bảo vệ và phát triển, con người không bị đe doạ bởi các yếu tố tiêu cực. An ninh tinh thần chỉ thực sự được đảm bảo khi có được nền tảng vững chắc từ sự vận hành của các nguồn lực văn hóa, hay nói cách khác, nguồn lực văn hóa có vai trò vô cùng quan trọng trong việc tạo dựng, duy trì và củng cố an ninh tinh thần.

1. Vai trò của nguồn lực văn hóa trong đảm bảo an ninh tinh thần của con người

Nguồn lực văn hóa là nền tảng tạo nên hệ giá trị, chuẩn mực

Nguồn lực văn hóa, được thể hiện bằng đa dạng các biểu đạt văn hóa, đã là nền tảng quan trọng tạo nên các quan niệm mang tính văn hóa về sự tốt đẹp, sự quan trọng hay ước muốn mà các thành viên của một truyền thống văn hóa, một tộc người hay một nhóm xã hội hướng tới. Đó chính là hệ giá trị, chuẩn mực văn hóa mà con người được dạy, được học và trải nghiệm trực tiếp trong truyền thống văn hóa mà họ được sinh ra và trưởng thành. Các giá trị, chuẩn mực đó được vận hành trong cộng đồng, xã hội và trở thành nền tảng để mỗi cá nhân định hướng hành vi cũng như phương châm sống của mình. Đến lượt mình, các hệ giá trị, chuẩn mực lại là cơ sở quan trọng xây dựng pháp luật và chính sách.

Như vậy, các giá trị, chuẩn mực được xây dựng từ nền tảng của nguồn lực văn hóa định hướng cách con người sống và nhìn nhận về thế giới, nhìn nhận về bản thân, gia đình, cộng đồng, tạo ra sự đồng thuận và gắn kết, giảm thiểu mâu thuẫn, xung đột, gia tăng sự chia sẻ và như vậy giúp đảm bảo an ninh tinh thần, đảm bảo mỗi cá nhân được sống trong một cộng đồng, một xã hội hòa bình và nhân văn.

Nguồn lực văn hóa tạo cơ chế điều tiết ổn định xã hội

Cơ chế điều tiết của nguồn lực văn hóa là cơ chế mềm song lại vô cùng hiệu quả và bền vững. Nguồn lực văn hóa là nền tảng tạo nên hệ giá trị, khuôn mẫu, chuẩn mực hành vi để mỗi cá nhân soi vào biết đúng sai, biết tốt biết xấu, biết nên làm hay không nên làm, nên khen ngợi hay cười chê và dạng thức điều tiết này từ bên trong ý thức của con người tạo nên sự ổn định tinh thần, từ đó duy trì trật tự xã hội một cách tự nguyện, tự giác.

Nguồn lực văn hóa được thể hiện bằng hệ thống phong tục, tập quán, lệ làng, hương ước,… tạo ra sức mạnh ràng buộc, không bắt buộc nhưng khó có thể vượt qua, “phép vua thua lệ làng”, “lệ làng phép nước” là như vậy. Nguồn lực văn hóa tồn tại dưới dạng những biểu tượng, những ký ức tập thể chuyên chở vai trò điều tiết khi tạo ra ý thức cộng đồng, tính cộng đồng, sự gắn kết trách nhiệm, niềm tự hào,…

Bên cạnh đó, các thiết chế văn hóa xã hội như gia đình, trường học, tôn giáo tín ngưỡng, cộng đồng làng xã,... truyền tải những chuẩn mực đạo đức và tri thức đa dạng giúp củng cố nền tảng tri thức, định hướng niềm tin, gia tăng sự lạc quan tạo ra sự ổn định mang tính bền vững cho cộng đồng, xã hội. Theo cách đó, đời sống của mỗi cá nhân và xã hội đều trở nên ổn định, an ninh tinh thần được đảm bảo.

Nguồn lực văn hóa tạo dựng và củng cố niềm tin xã hội cùng sự an toàn tâm lý

Nguồn lực văn hóa là những hệ giá trị (như tương trợ, trách nhiệm, nhân văn, đoàn kết, trung thực, tôn trọng, tri ân,…) được chia sẻ rộng rãi trong gia đình, cộng đồng, xã hội tạo ra sự an tâm cho con người trong cuộc sống, giảm thiểu những lo lắng, bất an, làm gia tăng niềm tin xã hội, niềm tin của con người với con người và như thế, những giá trị này đang được vận hành như một nguồn lực giúp đảm bảo an sinh xã hội, an ninh tinh thần một cách hiệu quả.

Một trong những yếu tố quan trọng của nguồn lực văn hóa là tôn giáo, tín ngưỡng tạo nên niềm tin cho cá nhân, cộng đồng, xã hội. Niềm tin và các thực hành tôn giáo, tín ngưỡng nhằm ngưỡng vọng và tri ân tổ tiên, thần thánh, Mẫu, Phật, Chúa,… giúp kết nối các cộng đồng, xã hội trong một một niềm tin chung và điều đó cũng tạo ra sự an toàn về mặt tâm lý cho con người khi họ luôn tin là mọi việc họ làm đều có sự che chở, trợ giúp của các lực lượng siêu nhiên.

Nguồn lực văn hóa tạo dựng, duy trì và làm giàu bản sắc văn hóa

Con người chỉ thực sự có được sự đảm bảo về an ninh tinh thần khi họ biết rõ, hiểu rõ mình là ai (định vị bản sắc), mình thuộc về đâu (neo đậu cảm giác thuộc về). Nguồn lực văn hóa, trong đó bản sắc văn hóa là yếu tố quan trọng giúp con người có được cảm giác thuộc về đó. Nhiều nét bản sắc trở thành những biểu tượng và nơi lưu giữ ký ức tập thể khiến con người luôn hướng về, đây chính là cách con người lưu giữ cảm giác thuộc về một địa điểm, một nơi chốn, một cộng đồng (dù cộng đồng thực tế hay cộng đồng tưởng tượng). Tâm thức thuộc về này khiến cho con người luôn giữ mối dây liên kết giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại, giữa cá nhân với cộng đồng và giữa các cộng đồng với nhau.

Bản sắc văn hóa mang lại cảm giác thuộc về và cũng nuôi dưỡng, duy trì cảm giác đó, giúp con người an định đời sống tinh thần, thông điệp này đã được UNESCO đưa ra trong các tuyên ngôn về văn hóa của họ[1].

Nguồn lực văn hóa giúp gia tăng khả năng chống chịu và vượt qua khủng hoảng

Khi gặp rủi ro, gặp các cú sốc, con người trở nên mất phương hướng, khó kiểm soát được hành vi, suy nghĩ tiêu cực, trong các trường hợp như thế, nguồn lực văn hóa tạo ra/cung cấp những ý nghĩa, những lý do, những sự diễn giải về chính sự rủi ro đó khiến cho con người giảm thiểu được nỗi đau, có thêm niềm hy vọng hay ít nhất cảm thấy được giải toả phần nào. Tương tự như vậy, niềm tin vào thần thánh, trời đất, tổ tiên và các thực hành nghi lễ lại là một cách khác giúp con người giải toả căng thẳng, củng cố niềm tin, cân bằng trở lại và tái tạo năng lượng tinh thần.

Kho tàng tri thức bản địa đa dạng và phong phú cũng luôn là một kênh quan trọng giúp con người gia tăng khả năng ứng phó và chống chịu.

Nguồn lực văn hóa tạo nên hệ giá trị và chuẩn mực, trong đó có các giá trị vốn được xem là đặc trưng của con người Việt Nam như tương trợ, đoàn kết, trách nhiệm, “lá lành đùm lá rách”, “chung lưng đấu cật”,… được vận hành tạo ra điểm tựa cho mỗi con người khi gặp rủi ro, khủng hoảng khiến họ giảm thiểu khó khăn, gia tăng sự chia sẻ và khả năng ứng phó, chống chịu và vượt qua được khủng hoảng một cách nhanh hơn và đỡ tổn thương hơn.

Con người càng khi gặp biến động, khủng hoảng thì việc tìm kiếm an ninh tinh thần này càng trở nên quan trọng và có ý nghĩa.

2. Những thách thức trong việc duy trì nguồn lực văn hóa trong đảm bảo an ninh tinh thần cho con người hiện nay

Toàn cầu hóa, hiện đại hóa và quá trình hội nhập làm gia tăng nguy cơ đồng nhất hóa văn hóa

Việt Nam đã tham gia một cách tích cực vào quá trình toàn cầu hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, quá trình này đã mang tới dòng chảy áp đảo của ngôn ngữ, giáo dục, kinh tế, các giá trị và tri thức văn hóa của các quốc gia cũng dần được truyền tải theo hệ qui chiếu phương Tây, tiếng Anh dung nạp nhanh chóng vào ngôn ngữ đời thường, các trường học chuẩn hóa theo chuẩn quốc tế,… làm hiện hữu nguy cơ đồng nhất hóa văn hóa. Ngoài ra, các dòng chảy di cư, lao động, kết hôn toàn cầu càng làm gia tăng nguy cơ này. Khi đồng nhất hóa văn hóa diễn ra, ở mức độ nào cũng sẽ làm gia tăng nguy cơ mờ nhạt bản sắc, mất điểm tựa tinh thần và suy yếu an ninh tinh thần của con người.

Thương mại hóa văn hóa làm suy giảm nguồn lực văn hóa

Hiện nay, xu hướng tiêu dùng nhanh, tiện lợi lên ngôi, lợi nhuận trở thành tiêu chí quan trọng,... đã làm cho các giá trị văn hóa trở nên nghèo nàn, đơn giản, suy giảm tính chân thực của các hiện tượng/thực hành văn hóa, hệ thống tri thức và kỹ năng truyền thống mai một dần, thậm chí biến mất; vai trò của chủ thể văn hóa dần trở nên thụ động, giảm vai trò; các thực hành văn hóa khó có khả năng thương mại hóa dần bị lãng quên hoặc thu hẹp lại,… Tất cả những điều này làm suy giảm chiều sâu của văn hóa. Văn hóa chỉ còn tồn tại là hình thức mà thiếu chiều sâu của ý nghĩa, biểu tượng; sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại cũng trở nên lỏng lẻo, thậm chí là đứt gãy và nguồn lực văn hóa, theo đó mà suy giảm kéo theo sự bấp bênh của an ninh tinh thần.

Đứt gãy trao truyền văn hóa giữa các thế hệ

Trong bối cảnh hiện nay, cấu trúc gia đình và cộng đồng có nhiều thay đổi dẫn đến sự khác nhau về giá trị giữa các thế hệ. Bên cạnh đó, áp lực của cuộc sống ngày càng gia tăng, môi trường sống và sinh kế có nhiều thay đổi, đối tượng tiếp nhận văn hóa cũng thay đổi, song phương tiện trao truyền văn hóa ngày càng nghèo nàn. Thực tế này đã khiến suy giảm tính liên tục của văn hóa, suy giảm hệ thống tri thức và kỹ năng truyền thống, con người (nhất là thế hệ trẻ) nếu mất điểm tựa tinh thần sẽ khó có căn tính đúng nghĩa, sẽ ít khả năng chống chịu với rủi ro, khủng hoảng và như vậy sẽ tạo ra nhiều nguy cơ đối với sự đảm bảo an ninh tinh thần.

Sự phát triển nhanh chóng của truyền thông, công nghệ số làm giảm vai trò của văn hóa

Sự phát triển nhanh chóng của truyền thông, công nghệ số, mạng xã hội đã khiến cho văn hóa dần biến thành hàng hóa, nhiều giá trị văn hóa được đánh giá qua lượng tương tác mà không phải là qua chiều sâu của ý nghĩa, thực tế này không chỉ thay đổi cách văn hóa tồn tại, định hướng và điều tiết xã hội mà còn làm giảm giá trị, ý nghĩa, chiều sâu cũng như vai trò văn hóa trong xây dựng và phát triển xã hội bền vững. Khi vai trò của văn hóa suy giảm thì an ninh tinh thần của con người cũng khó có thể đảm bảo.

Bên cạnh đó, sự bất an trong cuộc sống hay sự thụ hưởng văn hóa có khoảng cách xa, ... cũng cần có giải pháp để an ninh tinh thần được đảm bảo. Như vậy, nguồn lực văn hóa trong đảm bảo an ninh tinh thần đang đối diện nhiều thách thức, đặt ra yêu cầu phải nhận diện, hiểu rõ và vượt qua các thách thức đó. Khi nguồn lực văn hóa được vận hành ổn định, linh hoạt trong mọi khía cạnh của đời sống xã hội, an ninh tinh thần sẽ được đảm bảo và tạo ra sức đề kháng tự nhiên, hiệu quả trước những thách thức và khi đó xã hội sẽ phát triển bền vững, con người sẽ phát triển toàn diện.

Xã hội hiện nay đã đi qua giai đoạn phát triển lấy đích đến là tăng trưởng kinh tế, thay vào đó, phát triển bao trùm hướng đến một xã hội thịnh vượng, nhân văn và giàu bản sắc được lựa chọn. Nguồn lực văn hóa xây dựng nên hệ giá trị, chuẩn mực, điều tiết xã hội, định hình bản sắc, củng cố niềm tin, duy trì sự an toàn tâm lý, gia tăng khả năng chống chịu, tất cả những điều đó giúp cho cuộc sống của con người được an toàn, ổn định, hạnh phúc và khi con người có được tất cả những điều đó có nghĩa là an ninh tinh thần đã được đảm bảo.

[1] UNESCO, 2001, Universal Declaration on Cultural Diversity, Paris: UNESCO