NGƯỜI CÓ UY TÍN TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DAO Ở LÀO CAI

1. Ngày trải nghiệm với Người có uy tín - "Người hai vai" cùng bà con dân tộc vùng cao

Buổi lễ cấp sắc ở một bản Dao vùng cao Lào Cai kết thúc khi trời đã bảng lảng sáng. Những người tham gia nghi lễ lần lượt ra về, chỉ còn gia chủ và vài người trong dòng họ tiếp tục ở lại làm lễ Ma phần vàng (Hoàn Bàn vương nguyện), một nghi lễ của riêng từng gia đình sau khi cấp sắc. Trong gian nhà còn đặc quánh mùi khói hương, ông Bàn Kim H. nhanh chóng thay bộ quần áo dùng trong lễ chính sang trang phục nghi lễ khác để tiếp tục đứng lễ. Thật khó để hình dung vị cán bộ cơ sở nghiêm nghị ban ngày giờ lại là người kết nối giữa hai thế giới phàm và thiêng, giúp con cháu hôm nay tìm về với tổ tiên và thần linh qua nghi lễ truyền thống của tộc người.

Những hình ảnh như vậy hiện không còn hiếm gặp trong bản làng người Dao ở tỉnh Lào Cai. Trong số những người thực hành nghi lễ có khi còn có cả trưởng thôn, cán bộ xã, bộ đội xuất ngũ, thậm chí cả những người đang trực tiếp tham gia công tác trong hệ thống hành chính ở cơ sở. “Người hai vai” - người có uy tín xã hội và uy tín nghi lễ đang tạo nên sự chuyển động đáng chú ý trong đời sống bà con dân tộc vùng cao.

2. Phát huy vai trò của Người có uy tín trong cộng đồng - Từ chính sách đến thực tiễn

Cán bộ người Dao tham gia thực hành nghi lễ truyền thống vốn đã tồn tại từ khá lâu trong đời sống vùng cao. Vai trò này của cán bộ - người có uy tin ngày càng được khẳng định trong đời sống nơi đây. Một cán bộ với vai trò thầy cúng ở Nghĩa Tâm nhớ lại: “Ngày ấy tôi vừa là đảng viên, vừa giữ chức vụ trong xã nên nhiều lúc rất mâu thuẫn. Một bên là trách nhiệm với Đảng, với Nhà nước; một bên lại là phong tục, văn hóa của dân tộc mình. Muốn đi làm lễ giúp bà con nhưng lại sợ bị phê bình, bị kỷ luật vì khi đó nhiều nơi vẫn coi thầy cúng là người hành nghề mê tín, dị đoan”^[1].

Trong cộng đồng các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, thầy cúng thường là người thực hiện nghi lễ và là người giữ tri thức dân gian, hiểu luật tục và có tiếng nói quan trọng trong đời sống cộng đồng. Bản sắc này được lưu giữ và thực hành trong đời sống cộng đồng, những cán bộ người Dao đồng thời tham gia thực hành nghi lễ truyền thống với vai trò thầy cúng - người thực hiện nghi lễ và nắm giữ tri thức dân gian, luật tục không hiếm thấy.

Nghị quyết 25-NQ/TW ngày 12/3/2003 khẳng định tín ngưỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân và sẽ còn tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng cũng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và các giá trị văn hóa truyền thống trong quá trình phát triển đất nước. Cùng với đó, nhiều chủ trương, chính sách về công tác dân tộc ngày càng coi trọng vai trò của người có uy tín trong cộng đồng dân tộc thiểu số. Đây là lực lượng quan trọng trong vận động quần chúng, giữ gìn đoàn kết cộng đồng và đưa chủ trương của Đảng vào thực tế vùng cao. Chỉ thị 06/2008/CT-TTg và Quyết định 12/2018/QĐ-TTg là hai văn bản pháp lý quan trọng của Thủ tướng Chính phủ minh chứng rõ nét cho sự thay đổi trong cách tiếp cận ấy.^[3]

Trong cộng đồng người Dao ở Lào Cai "người hai vai" vừa có uy tín xã hội của người cán bộ cơ sở, vừa có uy tín nghi lễ của người thực hành tín ngưỡng truyền thống. Họ có sức ảnh hưởng đặc biệt trong cộng đồng - nơi tiếng nói của họ nhiều khi không chỉ được lắng nghe bằng vị trí xã hội, mà còn bằng niềm tin văn hóa và uy tín tâm linh.

Cộng đồng các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc hiện nay, người có uy tín là những cá nhân có ảnh hưởng lớn trong đời sống cộng đồng như già làng, trưởng bản, chức sắc tôn giáo hay thầy cúng^[5] , đồng thời, họ nắm rõ chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước và am hiểu sâu sắc đời sống văn hóa, tâm lý và niềm tin của cộng đồng tộc người. Nhờ đó, người có uy tín có khả năng kết nối chủ trương của Nhà nước với đời sống bản làng một cách mềm dẻo, gần gũi và dễ được chấp nhận. Trong nhiều trường hợp, tiếng nói của họ có sức thuyết phục đặc biệt, không chỉ bởi vị thế xã hội, mà còn vì họ được xem là người hiểu phong tục, hiểu cộng đồng và chia sẻ cùng hệ giá trị văn hóa của tộc người.

Thêm nữa, hiện nay trong điều kiện tiếp cận giáo dục, chính sách và quản lý xã hội hiện đại thuận lợi, không ít người từng là bộ đội, đảng viên hoặc cán bộ cơ sở nhiều năm, cho nên, họ có kinh nghiệm tổ chức cộng đồng và kết nối với chính quyền địa phương. Họ không chỉ thực hiện các nghi lễ tín ngưỡng, mà còn tham gia hòa giải mâu thuẫn, vận động xóa bỏ hủ tục, tuyên truyền xây dựng nông thôn mới, giải phóng mặt bằng hay khuyến khích người dân phát triển kinh tế^[6]. Người có uy tín - ông Triệu Quý T. (xã Lương Thịnh) cho biết: “Tôi tham gia vận động bà con làm kinh tế, làm đường, giải phóng mặt bằng thì nhiều người nghe hơn vì họ tin mình hiểu phong tục của người Dao và cũng hiểu việc của Nhà nước”^[7].

Một điểm đáng chú ý là nhiều người có uy tín không chỉ giữ gìn mà còn chủ động trao truyền và điều chỉnh văn hóa truyền thống cho phù hợp với đời sống mới. Họ chủ động mở lớp dạy chữ Nôm Dao, truyền dạy sách cúng và nghi lễ cho thế hệ trẻ. Nhóm của ông Triệu Quý T. đã tham gia biên soạn giáo trình dạy chữ Dao theo hướng thống nhất cách đọc, cách viết trên địa bàn toàn tỉnh và lan tỏa sang một số địa phương lân cận. Nhiều thầy cúng cũng vận động cộng đồng điều chỉnh một số phong tục theo hướng phù hợp hơn với điều kiện hiện nay nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi trong đời sống tín ngưỡng của người Dao.

Từ thực tiễn cộng đồng người Dao ở Lào Cai hiện nay cho thấy, người có uy tín đang trở thành lực lượng có ảnh hưởng đáng kể trong cộng đồng. Ở họ, uy tín xã hội của người cán bộ cơ sở và uy tín nghi lễ đang cùng tồn tại. Điều đó khiến tiếng nói của họ có sức thuyết phục đặc biệt trong cộng đồng. Chính vì vậy, vai trò của người có uy tín trong cộng đồng dân tộc thiểu số ngày càng được phát huy trong những năm qua.

Đêm ở vùng cao càng về khuya càng lạnh. Sau khi nghi lễ kết thúc, ông Bàn Kim H. lại trở về với công việc thường ngày của một cán bộ cơ sở. Ban ngày, họ tham gia công việc cộng đồng, triển khai các chủ trương ở cơ sở và giải quyết những công việc của địa phương. Đêm xuống, họ lại đứng trước bàn thờ tổ tiên, đọc sách cúng và thực hiện những nghi lễ đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Có lẽ cũng chính từ những “người hai vai” ấy mà có thể nhìn thấy rõ hơn sự vận động của xã hội vùng cao hiện nay - nơi nhiều chủ trương của Đảng được cộng đồng tiếp nhận không chỉ qua các văn bản hành chính, mà còn qua chính những con người đang kết nối giữa chủ trương của Đảng với đời sống cộng đồng, giữa truyền thống và hiện đại./.

^[1] Kết quả phỏng vấn sâu nam giới, 70 tuổi, xã Nghĩa Tâm, tháng 4/2024.

^[2] https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-ix/nghi-quyet-so-25-nqtw-ngay-1232003-hoi-nghi-lan-thu-bay-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-ix-ve-cong-tac-ton-giao-3474.

^[3] Thủ tướng Chính phủ (2008), Chỉ thị số 06/2008/CT-TTg ngày 01/02/2008 về phát huy vai trò người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; Thủ tướng Chính phủ (2018), Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg ngày 06/3/2018 về tiêu chí lựa chọn, công nhận người có uy tín và chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số.

^[4] Kết quả phỏng vấn sâu nam giới, 47 tuổi, xã Sơn Lương, tháng 1/2026.

^[5] Vũ Trường Giang (2025), “Vai trò của người có uy tín ở vùng dân tộc thiểu số thời kỳ Đổi mới”, Tạp chí Dân tộc học, số 2, tr. 113–116.

^[6] Vũ Trường Giang (2025), “Vai trò của người có uy tín ở vùng dân tộc thiểu số thời kỳ Đổi mới”, Tạp chí Dân tộc học, số 2, tr. 113–116.

^[7] Kết quả phỏng vấn sâu nam giới, 65 tuổi, xã Lương Thịnh, tháng 1/2026.