Mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa: Phép thử của đổi mới quản trị

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, việc thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa (XHCN)", nhất là tại Hà Nội, đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Đây là phép thử thực tiễn quan trọng cho tư duy đổi mới quản trị và phát triển nền tảng tư tưởng của Đảng trong giai đoạn mới.

1. Mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa": Tư duy đổi mới quản trị - Yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác định đột phá chiến lược đầu tiên là đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, trong đó nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý, quản trị phát triển giữa Trung ương và địa phương, phát huy vai trò tự chủ, tự chịu trách nhiệm của địa phương[1]. Trong hệ thống quản trị nhà nước, cấp cơ sở (xã, phường) chính là nơi gần dân nhất, là nơi người dân tiếp xúc trực tiếp với bộ máy chính quyền trong mọi hoạt động thường ngày. Bởi vậy, nếu muốn đổi mới quản trị nhà nước một cách thực chất thì cấp xã, phường chính là nơi cần bắt đầu.

Từ nhận thức đó, sáng ngày 4/5/2026, tại buổi tiếp xúc cử tri sau Kỳ họp thứ Nhất Quốc hội khóa XVI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã gợi mở ý tưởng xây dựng thí điểm mô hình một phường, một xã XHCN để rút kinh nghiệm. Tổng Bí thư cho biết đã vài lần gợi ý với Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội về việc này, đồng thời nhấn mạnh rằng với tốc độ phát triển như hiện nay, không khó để Hà Nội thí điểm và làm được mô hình xã, phường XHCN[2]. Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc cũng đã cam kết tiếp thu gợi ý của Tổng Bí thư để lựa chọn phường, xã triển khai trong thời gian sớm nhất[3]. Đây không phải là ý tưởng đơn lẻ mà là sự cụ thể hóa phương châm chiến lược "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm" đã được kết tinh trong Văn kiện Đại hội XIV, gắn liền với yêu cầu kiên quyết xóa bỏ cơ chế "xin - cho" vốn tồn tại dai dẳng trong quản lý hành chính[1].

Nhìn từ góc độ khoa học pháp lý, mô hình xã, phường XHCN chính là phép thử thực tiễn cho toàn bộ tư duy đổi mới quản trị mà Đại hội XIV đặt ra. Đây thực chất là nỗ lực đưa triết lý hiến định về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa "của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" đi vào chiều sâu của đời sống cộng đồng dân cư, thay vì chỉ dừng lại ở tầm chính sách vĩ mô[4]. Lần đầu tiên, những nguyên tắc lớn trong Hiến pháp và Nghị quyết của Đảng được đặt vào một "phòng thí nghiệm" cụ thể ở cấp cơ sở, để kiểm chứng xem chúng vận hành ra sao khi chạm đến cuộc sống thực tế hằng ngày của người dân.

Điều đặc biệt đáng chú ý là gợi mở này ra đời trong bối cảnh hệ thống pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương vừa có những thay đổi mang tính bước ngoặt. Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 16/6/2025, đã chính thức xác lập mô hình chính quyền địa phương hai cấp[5]. Một trong những điểm mới nổi bật của Luật này là lần đầu tiên thiết lập rõ cơ chế phân cấp, ủy quyền có điều kiện và có trách nhiệm cho cấp xã, chuyển vai trò của cấp xã từ "cánh tay nối dài" của chính quyền cấp trên thành "trung tâm phục vụ" nhân dân[5]. Cơ chế "xin - cho" hành chính trước đây được thay thế bằng cơ chế "cho phép có điều kiện", hài hòa giữa kiểm soát quyền lực và mở đường cho đổi mới thể chế từ thực tiễn. Trong bối cảnh pháp lý mới đó, mô hình xã, phường XHCN có nền tảng thể chế thuận lợi mà trước đây chưa từng có để triển khai.

Luật Thủ đô cũng đã tạo ra những cơ chế đặc thù cho Hà Nội trong việc tổ chức bộ máy chính quyền, huy động nguồn lực và thử nghiệm phương thức quản trị mới. Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định rõ Hà Nội phải giữ vai trò tiên phong trong thực hiện các chủ trương lớn của Đảng, trong đó có đổi mới toàn diện phương thức quản trị đô thị. Sự đột phá thực sự của mô hình này không nằm ở quy mô dân số mà nằm ở sự chuyển dịch tư duy: từ chính quyền làm công tác hành chính sang chính quyền làm công tác phát triển, lấy chất lượng cuộc sống của người dân làm thước đo hoạt động[4]. Tinh thần đó hoàn toàn nhất quán với Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

2. Mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa": Giá trị lý luận và thực tiễn của mô hình

Mô hình xã, phường XHCN hiện thực hóa tinh thần "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng" một cách cụ thể và đo đếm được. Dự thảo Đề án mà Hà Nội xây dựng gồm 54 tiêu chí bao trùm các lĩnh vực từ kinh tế, việc làm, thu nhập, hạ tầng, y tế, giáo dục, môi trường đến chuyển đổi số và sự tham gia của người dân. Hai tiêu chí tổng hợp đặc biệt được bổ sung là chỉ số hạnh phúc và mức độ hài lòng chung của nhân dân. Có thể hình dung cấu trúc của bộ tiêu chí như một tòa nhà nhiều tầng: các tiêu chí thành phần chính là phần móng và thân - những điều kiện thiết yếu, cụ thể; còn chỉ số hạnh phúc và sự hài lòng là phần mái - thứ cho ta thấy công trình đã thực sự "che mưa che nắng" cho người dân được hay không[4]. Tại Điều 3, Hiến pháp năm 2013 xác định Nhà nước có nghĩa vụ công nhận, tôn trọng và bảo đảm quyền con người mà quyền con người suy cho cùng phải được người dân cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày.

Các tiêu chí xây dựng xã, phường XHCN có sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố vật chất và tinh thần, đồng thời chú trọng các tiêu chí xanh, môi trường và cảnh quan. Việc cụ thể hóa 8 đặc trưng của xã hội XHCN vào bộ tiêu chí cũng đặt ra yêu cầu phải tránh trùng lặp, bảo đảm tính khoa học và khả thi[7]. Một nội dung đáng chú ý là đề án đã lường trước tính chủ quan của chỉ số hài lòng. Người dân ở những khu vực điều kiện còn hạn chế có thể hài lòng với mức phục vụ trung bình, trong khi người dân tại khu vực phát triển lại có kỳ vọng cao hơn. Do đó, việc đo lường hai tiêu chí tổng hợp (hạnh phúc và hài lòng) sẽ do tổ chức độc lập thực hiện theo phương pháp khoa học, công khai và kiểm chứng định kỳ, thay vì giao cho chính quyền địa phương tự đánh giá.

Điều này cho thấy từ khâu thiết kế, mô hình đã tích hợp cơ chế phản biện, giám sát xã hội và trách nhiệm giải trình-một bước đi hiện đại, góp phần nâng cao niềm tin của nhân dân.

3. Sự tham gia của nhân dân - Trái tim của mô hình

Trong toàn bộ bài toán xây dựng mô hình, sự tham gia của người dân là chính là trái tim nuôi dưỡng toàn bộ mô hình. Nếu thiếu sự tham gia thực chất từ phía cộng đồng dân cư thì dù hệ thống tiêu chí có tinh xảo đến đâu, mô hình cũng chỉ tồn tại trên mặt giấy. Điều 28 Hiến pháp năm 2013 xác nhận quyền của công dân trong việc tham gia quản lý nhà nước và xã hội và quyền này cần được hiểu là quyền chủ động từ đầu quá trình hình thành chính sách, chứ không phải chỉ là quyền được thông báo sau khi quyết định đã ban hành[4].

Giải pháp cốt lõi đầu tiên là bảo đảm thực thi thực chất Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở. Toàn bộ quy trình từ xác định tiêu chí, lựa chọn địa bàn, phân bổ nguồn lực cho đến đánh giá kết quả đều phải trải qua tham vấn cộng đồng có biên bản, có phản hồi chính thức từ chính quyền. Chỉ khi người dân thấy ý kiến của mình tác động được vào quyết sách, họ mới từ vị thế người quan sát bước vào vị thế người đồng hành tích cực[4]. Giải pháp thứ hai là đẩy mạnh tham gia dân chủ qua nền tảng số, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 24/1/2022 của Bộ Chính trị về xây dựng đô thị thông minh. Mô hình xã, phường XHCN bắt buộc áp dụng chính quyền điện tử, quản trị không giấy tờ, hành chính tự động hóa trên môi trường số, cho phép người dân tương tác với chính quyền liên tục[8]. Giải pháp thứ ba là bảo đảm người dân được thụ hưởng thành quả cụ thể ngay từ giai đoạn đầu khi thu nhập cải thiện, trường học tốt hơn, y tế thuận tiện hơn, môi trường sống xanh hơn, sự tin tưởng sẽ hình thành một cách tự nhiên và bền vững[4].

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 608/QĐ-TTg ngày 15/3/2025 về kế hoạch triển khai các nhiệm vụ, giải pháp đẩy mạnh phân quyền, phân cấp theo Luật Tổ chức Chính phủ và Luật Tổ chức chính quyền địa phương[11]. Nhiều nhiệm vụ trước đây phải qua cấp huyện trung gian nay được giao thẳng cho cấp xã hoặc cấp tỉnh, giúp rút ngắn thời gian xử lý, giảm tầng nấc trung gian, hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm[12]. Mô hình xã, phường XHCN chính là sự vận dụng cụ thể tinh thần phân quyền này vào quản trị cơ sở.

4. Cảnh giác với các luận điệu xuyên tạc trên không gian mạng

Trên không gian mạng gần đây có các ý kiến trái chiều và thông tin chưa chính xác cho rằng mô hình xã, phường XHCN giống với hợp tác xã thời bao cấp và lo ngại nguy cơ “quay lại cơ chế tem phiếu”[6]. Cần khẳng định mô hình này không phải là sự trở lại của cơ chế cũ, mà được xây dựng trên nền tảng chính quyền điện tử, chuyển đổi số trong thời kỳ đổi mới, bứt phá và lấy hạnh phúc người dân làm thước đo.

Có ý kiến nghi ngờ tính khoa học của bộ tiêu chí, cho rằng chỉ số hạnh phúc mang tính chủ quan và đề án chủ yếu mang tính truyền thông. Trên thực tế, bộ 54 tiêu chí được xây dựng theo hướng định lượng, với yêu cầu đo lường bởi tổ chức độc lập. Quá trình soạn thảo cũng được Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học với sự tham gia của nhiều chuyên gia[7][8] đảm bảo tính khách quan, khoa học và phù hợp thực tiễn Việt Nam.

Một số ý kiến khác cho rằng việc thí điểm phản ánh sự lúng túng trong đường lối hoặc xa rời kinh tế thị trường. Trong khi đó, các tài liệu chính thức cho thấy mô hình này nhằm vận dụng sáng tạo đường lối kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và nguyên tắc phân quyền trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa[1].

5. Kết luận

Xây dựng thành công mô hình xã, phường XHCN không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị cơ sở mà còn là đóng góp quan trọng vào việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, củng cố niềm tin của nhân dân vào con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Không triển khai ồ ạt mà thí điểm có chọn lọc, không áp đặt từ trên xuống mà tham vấn cộng đồng từ đầu, không tự đánh giá mà yêu cầu đo lường độc lập, không chạy theo chỉ tiêu hình thức mà lấy hạnh phúc của người dân làm thước đo - đó là những đặc trưng cho thấy tư duy quản trị đang thực sự chuyển biến theo chiều sâu.

Đây là trách nhiệm của toàn hệ thống chính trị, trước hết là vai trò tiên phong của các cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương, nhưng cũng không thể thiếu sự đồng hành của mỗi công dân, cùng chung tay biến 'phép thử' thành 'hiện thực', góp phần thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc./.

Tài liệu tham khảo

[1] Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), toàn văn tại: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cua-dang-119260206221643667.htm, truy cập ngày 29/5/2026.

[2] "Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gợi mở mô hình xã, phường XHCN", Báo Dân Việt, ngày 4/5/2026, https://danviet.vn/tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-goi-mo-mo-hinh-xa-phuong-xhcn-tuong-lai-neu-thanh-cong-o-ha-noi-se-nhu-the-nao-d1423798.html, truy cập ngày 29/5/2026.

[3] "Tổng Bí thư Tô Lâm gợi mở Hà Nội thí điểm xây dựng một phường hoặc xã xã hội chủ nghĩa", Báo Tuổi Trẻ, ngày 30/3/2026, https://tuoitre.vn/tong-bi-thu-to-lam-goi-mo-ha-noi-thi-diem-xay-dung-mot-phuong-hoac-xa-xa-hoi-chu-nghia-20260330200513207.htm, truy cập ngày 29/5/2026.

[4] Bài phỏng vấn TS. Lê Thương Huyền, Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, "Mô hình xã, phường XHCN là phép thử thực tiễn cho tư duy đổi mới quản trị", Báo Điện tử VOV.VN, ngày 12/5/2026, https://vov.vn/chinh-tri/mo-hinh-xa-phuong-xhcn-la-phep-thu-thuc-tien-cho-tu-duy-doi-moi-quan-tri-post1290868.vov, truy cập ngày 29/5/2026.

[5] Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 16/6/2025. Xem phân tích tại: https://www.sav.gov.vn/tdkt/Pages/chi-tiet-tin.aspx?ItemID=7&l=Gioithieumotsoluatn, truy cập ngày 29/5/2026.

[6] "Thí điểm mô hình xã, phường XHCN: Hà Nội xây dựng đề án với 54 tiêu chí", Thông tin Đối ngoại – Ban Tuyên giáo Trung ương, ngày 21/5/2026, https://ttdn.vn/nghien-cuu-trao-doi/ly-luan-thuc-tien/thi-diem-mo-hinh-xa-phuong-xa-hoi-chu-nghia-ha-noi-xay-dung-de-an-thi-diem-mo-hinh-xa-phuong-xhcn-voi-54-118126, truy cập ngày 29/5/2026.

[7] "PGS.TS Đoàn Minh Huấn: Xây dựng xã, phường XHCN dựa vào 8 đặc trưng của xã hội XHCN", Báo VTC News, ngày 21/5/2026, https://vtcnews.vn/pgs-ts-doan-minh-huan-xay-dung-xa-phuong-xhcn-dua-vao-8-dac-trung-cua-xa-hoi-xhcn-ar1019280.html, truy cập ngày 29/5/2026.

[8] "Xã, phường XHCN nên được thiết kế như thế nào?", Báo Điện tử VOV.VN, ngày 24/5/2026, https://vov.vn/chinh-tri/xa-phuong-xa-hoi-chu-nghia-nen-duoc-thiet-ke-nhu-the-nao-post1294394.vov, truy cập ngày 29/5/2026.

[9] "Hà Nội dự kiến chọn 2 xã thí điểm xây dựng xã phường XHCN", Báo Thanh Niên, ngày 21/5/2026, https://thanhnien.vn/ha-noi-du-kien-chon-2-xa-thi-diem-xay-dung-xa-phuong-xa-hoi-chu-nghia-18526052115360403.htm, truy cập ngày 29/5/2026.

[10] "Xây dựng xã, phường XHCN là bước chuyển trong tư duy quản trị", Báo Điện tử VOV.VN, ngày 25/5/2026, https://vov.vn/chinh-tri/xay-dung-xa-phuong-xhcn-la-buoc-chuyen-trong-tu-duy-quan-tri-post1294795.vov, truy cập ngày 29/5/2026.

[11] "Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đồng bộ với mô hình chính quyền địa phương 02 cấp", Cổng TTĐT Chính phủ, https://baochinhphu.vn/day-manh-phan-cap-phan-quyen-dong-bo-voi-mo-hinh-chinh-quyen-dia-phuong-02-cap-10225050418025104.htm, truy cập ngày 29/5/2026.

[12] "Phân cấp, phân quyền triệt để – đột phá chiến lược bền vững", Báo Đại biểu Nhân dân, ngày 15/1/2026, https://daibieunhandan.vn/phan-cap-phan-quyen-triet-de-dot-pha-chien-luoc-ben-vung-10403772.html, truy cập ngày 29/5/2026.