Kinh tế nhà nước với vai trò chủ đạo trong kỷ nguyên mới

1. Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước qua các thời kỳ

1.1. Vai trò của kinh tế nhà nước trong các văn kiện đại hội Đảng qua các thời kỳ

Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước luôn được định vị gắn với các vai trò quan trọng tầm vĩ mô, gắn với vận mệnh của quốc gia qua từng thời kỳ. Từ “làm lực lượng vật chất để Nhà nước điều tiết và quản lý vĩ mô” (Văn kiện Đại hội VIII), “là lực lượng vật chất quan trọng và là công cụ để Nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế” (Văn kiện Đại hội IX), đến “là công cụ, lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng, điều tiết, dẫn dắt thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội” (Văn kiện Đại hội XIII) và “bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn, định hướng chiến lược và dẫn dắt nền kinh tế” (Văn kiện Đại hội XIV).

Trong quá trình vận động và đổi mới tư duy lý luận về sở hữu, cùng với sự lớn mạnh không ngừng của kinh tế tư nhân, phạm vi và nội hàm của vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước cũng dần được thu hẹp và tiến dần tới xu hướng chung của quốc tế.

Các doanh nghiệp nhà nước từng được coi như công cụ điều tiết vĩ mô. Đến thời kỳ đẩy mạnh hội nhập quốc tế, các doanh nghiệp nhà nước được coi là công cụ bảo đảm ổn định vĩ mô, giảm thiểu sự can thiệp “sốc” của Nhà nước vào thị trường.

1.2. Đóng góp của kinh tế nhà nước đối với sự phát triển của đất nước

Bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát,...

Thực tế không thể phủ nhận là trong các thời kỳ đất nước còn nhiều khó khăn, nhiều doanh nghiệp nhà nước đã góp phần thể hiện rõ vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước^[1]. Trong thời kỳ kinh tế thế giới và Việt Nam suy thoái, khủng hoảng, đại dịch Covid-19, thiên tai, nhờ vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước mà Việt Nam mới bảo đảm được ổn định kinh tế vĩ mô, góp phần kiếm chế lạm phát, đồng thời đóng góp tích cực cho việc bảo đảm an sinh xã hội, ổn định chính trị - xã hội^[2].

Là công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết kinh tế vĩ mô

Nhiều tập đoàn, tổng công ty lớn của Nhà nước là lực lượng chủ công, là công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết kinh tế vĩ mô, phát triển kết cấu hạ tầng và góp phần đảm bảo an sinh xã hội. Có thể kể đến như: Tập đoàn Điện lực Việt Nam; Tập đoàn Dầu khí Việt Nam; Tập đoàn công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam; Tập đoàn Công nghiệp Viễn thông Quân đội Viettel; Tập đoàn Bưu chính Viễn thông^[3].

1.3. Nghị quyết 68 và Nghị quyết 79 – hai trụ cột để bước vào kỷ nguyên mới

Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân

Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân với quan điểm kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia đã xóa tan mối lo ngại của việc kinh tế tư nhân lớn mạnh có thể làm chệch hướng con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xác định rõ nội hàm và phạm vi của vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước.

Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước

Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước là bước tiến quan trọng về tư duy và nhận thức trong xác định cấu thành của chủ thể kinh tế nhà nước. Nội hàm của vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước cũng được xác định rõ là: “bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng, an ninh; góp phần phát huy giá trị văn hóa và tiến bộ công bằng, an sinh xã hội; là nguồn lực quan trọng để Nhà nước chi phối, can thiệp kịp thời đáp ứng các yêu cầu đột xuất, cấp bách phát sinh”^[4]. Doanh nghiệp nhà nước có vai trò “tiên phong kiến tạo phát triển, dẫn dắt, mở đường, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới”^[5].

Có thể thấy, Nghị quyết số 79-NQ/TW là sự bổ sung kịp thời cho Nghị quyết số 68-NQ/TW trong tiến trình hoàn thiện tư duy lý luận về sở hữu và vai trò của các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam với nhiều thành phần kinh tế, đa hình thức sở hữu. Điều này đã xóa tan những băn khoăn của việc có thể xảy ra bất cập, mâu thuẫn trong phân vai giữa vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước và vai trò một động lực quan trọng nhất của kinh tế tư nhân đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế quốc gia.

2. Bài học lịch sử từ lý luận và thực tiễn

2.1. Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước là tất yếu khách quan

Từ góc độ lợi ích của chủ nghĩa xã hội, trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam với nhiều thành phần kinh tế, đa hình thức sở hữu, việc xác định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước là tất yếu khách quan, phù hợp cả về lý luận và thực tiễn.

Các kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn đều khẳng định, trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không thể thiếu khu vực kinh tế nhà nước vững mạnh, đủ khả năng thực hiện vai trò chủ đạo. Trong các chủ thể cấu thành của kinh tế nhà nước, không có những doanh nghiệp nhà nước giữ các vị trí then chốt và các doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong lĩnh vực công ích thì không thể tiến hành thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo đúng định hướng xã hội chủ nghĩa^[6].

2.2. Xác định đúng vai trò của bộ phận doanh nghiệp nhà nước và bộ phận doanh nghiệp phi nhà nước

Trong xác định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, vai trò của các bộ phận doanh nghiệp được phân định rõ. Không lẫn lộn giữa vai trò của “người chơi trực tiếp” của bộ phận doanh nghiệp nhà nước với vai trò “kiến tạo cuộc chơi” của bộ phận doanh nghiệp phi nhà nước. Không lẫn lộn trách nhiệm kinh tế và trách nhiệm chính trị của doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ tỉ lệ vốn chi phối hoạt động trong lĩnh vực công ích, đảm bảo công bằng xã hội, an sinh xã hội, ổn định xã hội.

Cách tiếp cận này đã “cởi trói” cho doanh nghiệp nhà nước tự do thi triển năng lực cạnh tranh, năng động sử dụng vốn đầu tư để nâng cao trình độ công nghệ, hiện đại hóa mô hình quản trị để đảm bảo thực thi vai trò dẫn dắt ngành, lĩnh vực.

Việc xác định rõ vai trò của các bộ phận cấu thành kinh tế nhà nước là minh chứng phản bác mạnh mẽ luận điệu xuyên tạc, đánh tráo khái niệm giữa “chủ đạo” và “bao trùm” khi đề cập về vai trò của kinh tế nhà nước.

2.3. Điều chỉnh phạm vi, nội hàm của vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước phù hợp với sự phát triển và năng lực của kinh tế tư nhân

Trong từng thời kỳ, tùy thuộc vào mục tiêu phát triển và mức độ lớn mạnh của khu vực kinh tế tư nhân, vai trò của doanh nghiệp nhà nước, kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được xác định hợp lý. Đồng thời, xác định vai trò có giới hạn của doanh nghiệp nhà nước trong định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế^[7]. Phạm vi và nội hàm của vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước được điều chỉnh phù hợp với năng lực cạnh tranh của kinh tế tư nhân cũng như xu hướng phát triển của thế giới.

Sự vận động, đổi mới tư duy của Đảng về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước gắn liền với sự lớn mạnh và khả năng thực hiện vai trò động lực của kinh tế tư nhân. Điều này đã phản bác trực diện vào những luận điệu xuyên tạc, phản động khi cố tình đánh tráo khái niệm “chủ đạo” thành “độc quyền”, cố tình xuyên tạc, cho rằng kinh tế nhà nước có vai trò chủ đạo là sẽ chèn ép sự hoạt động và phát triển của các thành phần kinh tế khác, nhất là kinh tế tư nhân.

2.4. Thường xuyên rà soát, điều chỉnh, hoàn thiện môi trường đầu tư, kinh doanh bình đẳng, thuận lợi cho mọi thành phần kinh tế

Thể chế, cơ chế chính sách thường xuyên được quan tâm rà soát, điều chỉnh phù hợp với mục tiêu phát triển, hướng tới hoàn thiện môi trường đầu tư, kinh doanh bình đẳng, thuận lợi cho mọi thành phần kinh tế.

Chủ trương đúng đắn của Đảng thể hiện trong các Văn kiện Đại hội, các Nghị quyết về giải quyết điểm nghẽn thể chế đã được Chính phủ và chính quyền địa phương các cấp cụ thể hóa thành các cơ chế, chính sách, nỗ lực cải cách hành chính. Từ đó, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện hoạt động thuận lợi, tạo sự bình đẳng trong tiếp cận các nguồn lực phát triển giữa các thành phần kinh tế, trong đó có kinh tế tư nhân.

Sự nhất quán trong chủ trương trên văn bản của Đảng, hành động trong thực tế của Chính phủ, chính quyền địa phương đã đập tan những luận điệu sai trái, cố tình tạo sự đối lập giữa kinh tế tư nhân với kinh tế nhà nước, thổi phồng kinh tế tư nhân thành “động lực duy nhất”, lờ đi những đóng góp hết sức quan trọng của kinh tế nhà nước đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước thời gian qua.

3. Kết luận

Quan điểm, tư duy và nhận thức của Đảng về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước đã được luận giải, điều chỉnh qua các kỳ Đại hội để phù hợp với quan điểm của Đảng về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, về xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, về xử lý các quan hệ lớn trong đó đặc biệt chú ý quan hệ Nhà nước - thị trường.

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, để thực sự phát huy được vai trò chủ đạo, kinh tế nhà nước cần khẳng định vai trò chủ đạo trên “5 điểm tựa”, đó là các điểm tựa về an ninh và chủ quyền kinh tế; về điều tiết, ổn định và sức chống chịu; về dẫn dắt kinh tế tư nhân phát triển; về dẫn dắt đổi mới sáng tạo và công nghệ lõi; và về chuẩn mực quản trị và liêm chính công vụ trong kinh tế^[8]./.

^{[1, 6]} Tô Huy Rứa (2004), “Nâng cao vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”, Tạp chí Cộng sản, Số 6 (tháng 3/2004), tr. 13-17.

^[2] Phạm Việt Dũng (2019), “Về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước”, Tạp chí Cộng sản ngày 29/12/2019, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/nghien-cu/-/2018/815713/ve-vai-tro-chu-dao-cua-kinh-te-nha-nuoc.aspx

^[3] Nguyễn Đức Long (2024), “Phân tích thực trạng vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong giai đoạn hiện nay và một số khuyến nghị”, Tạp chí Phát triển bền vững vùng, số 1 (02/2024), tr. 32-36.

^[5] Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước ngày 15/02/2026, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-79-nq-tw-cua-bo-chinh-tri-ve-phat-trien-kinh-te-nha-nuoc-119260108154121055.htm

^[7] Nguyễn Kế Tuấn (2003), “Đổi mới và phát triển các thành phần kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể”, Tạp chí Kinh tế và Phát triển, Số 75 (tháng 9/2003), tr. 12-13.

^[8] Tô Lâm (2026), "Phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị", Báo điện tử Chính phủ ngày 27/02/2026, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-phat-bieu-cua-tong-bi-thu-to-lam-tai-hoi-nghi-toan-quoc-quan-triet-trien-khai-thuc-hien-nghi-quyet-so-79-nq-tw-va-nghi-quyet-so-80-nq-tw-cua-bo-chinh-tri-119260225112703831.htm