1. Từ mạng xã hội đến “mặt trận” văn hóa sự dịch chuyển của không gian đấu tranh tư tưởng

Một nghịch lý của thời đại số: một video TikTok dài vài chục giây, một dòng trạng thái Facebook hay một đoạn livestream ngắn ngủi có thể tiếp cận hàng trăm nghìn người trong tích tắc, trong khi một bài viết dài trên báo chí truyền thống phải mất nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày mới có thể chạm tới độc giả. Sự thay đổi này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà đã và đang làm đảo lộn cách thức vận hành của đời sống văn hóa - xã hội.

Không gian mạng đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của đời sống hiện đại. Hàng chục triệu người dùng Việt Nam mỗi ngày lên Facebook, TikTok, YouTube không chỉ để giải trí, giao tiếp mà còn để hình thành xu hướng, định hình cách nhìn nhận sự kiện, lan truyền các giá trị và chuẩn mực, tạo ra những ảnh hưởng sâu rộng tới nhận thức xã hội, đặc biệt là với giới trẻ - nhóm dân số chiếm hơn một nửa và là lực lượng sử dụng Internet tích cực nhất [1]. Với khoảng 75% dân số sử dụng Internet vào năm 2025, Việt Nam nằm trong nhóm mười quốc gia có lượng người dùng mạng xã hội cao nhất thế giới [2] .

Thực tế đó đặt ra một câu hỏi có tính chiến lược: “mặt trận” bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ngày nay không chỉ nằm trong các diễn đàn chính trị - tư tưởng truyền thống, mà còn hiện diện trong từng dòng bình luận, từng video ngắn, từng nội dung được chia sẻ trong đời sống văn hóa số hằng ngày. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ: “khi không gian số ngày càng định hình nhận thức, thị hiếu và lối sống xã hội, khoảng trống này đặt ra thách thức đối với năng lực chuyển hóa vốn văn hóa dân tộc thành sức mạnh mềm và quyền dẫn dắt giá trị” [3] .

So với mô hình truyền thống trước đây, dòng chảy văn hóa vận hành theo chu trình: văn hóa - báo chí - truyền hình - công chúng. Ngày nay, mô hình ấy đã bị thay thế bởi một hệ sinh thái đa chiều: văn hóa - mạng xã hội - người dùng - thuật toán - cộng đồng. Mỗi người dùng đồng thời là người tiếp nhận, người bình luận, người chia sẻ và có thể trở thành người sản xuất nội dung.

Điểm cốt lõi cần nhấn mạnh: sự chuyển biến này làm thay đổi phương thức truyền tải các giá trị tư tưởng và văn hóa. Một giá trị nếu được kể bằng câu chuyện hấp dẫn, thể hiện bằng hình ảnh, chuyển thành video ngắn, sử dụng ngôn ngữ gần gũi, có thể lan tỏa với tốc độ chóng mặt. Ngược lại, nếu vẫn được truyền tải qua những bài viết dài, khô khan, nặng tính khẩu hiệu, sẽ khó lòng thu hút sự quan tâm trong một môi trường mà sự chú ý của người dùng là nguồn tài nguyên khan hiếm nhất. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Trên không gian mạng, “mặt trận văn hóa” là nơi diễn ra sự tương tác, cạnh tranh và lan tỏa giữa các giá trị, quan điểm, cách nhìn và chuẩn mực ứng xử. Ở đó tồn tại cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa các cặp phạm trù: giá trị tích cực với nội dung độc hại; Sự thật với thông tin sai lệch; Lý tưởng, trách nhiệm cộng đồng với chủ nghĩa cá nhân cực đoan; Văn hóa ứng xử với văn hóa công kích; Tinh thần dân tộc với những biểu hiện xuyên tạc, phủ nhận giá trị lịch sử. Nhận diện được bản chất của “mặt trận” này là bước đầu tiên để xây dựng chiến lược phù hợp.

2. “Cuộc chiến” chuyển từ phản bác sang chủ động kiến tạo

Không gian mạng vận hành theo logic của sự chú ý

Mạng xã hội không vận hành theo logic của lý trí, mà theo logic của cảm xúc và sự chú ý. Người dùng thường bị thu hút bởi các nội dung ngắn, hình ảnh mạnh, câu chuyện cá nhân, thông tin gây bất ngờ, sự tranh luận và cảm xúc. Khảo sát của DataReportal (2024) cho thấy trung bình một người Việt dành hơn 6,5 giờ mỗi ngày cho Internet, trong đó khoảng 2,5 giờ dành riêng cho mạng xã hội [4]. Thời gian đó được phân bổ cho hàng trăm nội dung khác nhau, và mỗi nội dung chỉ có vài giây để thu hút sự chú ý.

Thực tiễn trên đặt ra vấn đề về giá trị cần truyền tải và cách truyền tải. Theo Cục trưởng Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử, các vấn đề chính sách, chủ trương có thể được chuyển tải một cách sinh động, dễ hiểu, gần gũi hơn nếu chú trọng đầu tư vào các hình thức như video ngắn, đồ họa tương tác [5] .

“Lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, “lấy chuẩn mực để thu hẹp lệch chuẩn”

Lịch sử hào hùng, truyền thống yêu nước, những thành tựu phát triển đất nước, các tấm gương người tốt việc tốt, tinh thần đoàn kết, trách nhiệm công dân, những thành tựu của công cuộc đổi mới ... là chất liệu phong phú cho nội dung số, khi chuyển tải lan toả trên không gian mạng sẽ có hiệu ứng mạnh, tạo dựng được một môi trường trong đó các giá trị tích cực đủ sức cạnh tranh và lan tỏa tự nhiên.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã xác định rõ ba chuyển dịch lớn: từ tư duy coi văn hóa là một lĩnh vực phát triển sang xác lập văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là trụ cột của phát triển; từ không gian văn hóa truyền thống sang phát triển trong cả không gian thực và không gian số; từ tư duy bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo [7]. Áp dụng vào không gian số, điều này có nghĩa là phải chủ động kiến tạo nội dung văn hóa số như một bộ phận của chủ quyền quốc gia trong thời đại số [8].

Đây chính là luận điểm đặc sắc nhất trong chiến lược mới: văn hóa là “đường dẫn mềm” của tư tưởng. Con đường văn hóa từ kể câu chuyện về một người lính, về một người thầy tận tụy, về một cán bộ hết lòng vì dân, đến sự đổi thay của quê hương, về tinh thần tương trợ trong cộng đồng... dẫn tới giá trị xã hội và tác động sâu sắc. Từ giá trị xã hội dẫn tới niềm tin. Từ niềm tin góp phần tạo nên nền tảng xã hội vững chắc cho việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

3. Không để “mặt trận" văn hóa bị bỏ trống

Nhằm triển khai Nghị quyết 80 trong sáu tháng đầu năm 2026 cho thấy một khoảng cách đáng lo ngại: “sức hấp dẫn và năng lực lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực trong môi trường số chưa theo kịp tốc độ phát triển của các nền tảng và nội dung số” [9], đồng bộ các giải pháp chiến lược cần được triển khai như: xây dựng “hệ miễn dịch văn hóa” cho người dùng; kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại số; đưa người trẻ vào trung tâm của truyền thông văn hóa số; ... Song song đó, nâng cao năng lực tự nhận diện của người dùng: khả năng kiểm chứng thông tin, tư duy phản biện, hiểu biết pháp luật, kỹ năng số, ý thức trách nhiệm khi chia sẻ nội dung cần được đặc biệt chú trọng.

Để làm được điều đó, cần một sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy và hành động: từ ứng phó thụ động sang chủ động kiến tạo; Từ loại bỏ cái xấu sang làm cho cái tốt trở nên hấp dẫn hơn; Từ truyền thông một chiều sang đối thoại và thuyết phục bằng những câu chuyện văn hóa chân thực, sống động. “Mặt trận” văn hóa trên không gian số đang rộng mở đừng để nó chỉ là nơi trú ngụ của thông tin xấu độc, mà hãy biến nó thành không gian lan tỏa những giá trị tốt đẹp, góp phần xây dựng nền tảng tư tưởng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số./.

Tài liệu tham khảo

[1], [2], [4],[11]. Cải thiện văn hoá ứng xử trên mạng tại Việt Nam,

https://llv.edu.vn/vi/cai-thien-van-hoa-ung-xu-tren-mang-tai-viet-nam/

[3], [8], [9] Đẩy mạnh chủ quyền văn hóa trên không gian số,

https://vnexpress.net/day-manh-chu-quyen-van-hoa-tren-khong-gian-so-5096859.html

[5], [6], [10]

https://www.facebook.com/HUONG.SEN.VIET.2018/posts/x%C3%A2y-d%E1%BB%B1ng-v%C3%B9ng-xanh-v%C4%83n-h%C3%B3a-tr%C3%AAn-kh%C3%B4ng-gian-m%E1%BA%A1ng-v%E1%BB%9Bi-h%C3%A0ng-ch%E1%BB%A5c-tri%E1%BB%87u-ng%C6%B0%E1%BB%9Di-d%C3%A2n-vi/884339497488187/

[7] Ban Chấp hành Trung Ương, Nghị quyết Số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, các mục I.