GIAI ĐIỆU THEN ĐỔI MỚI - CẦU NỐI GIỮA Ý ĐẢNG, LÒNG DÂN

Đối với cộng đồng đồng bào dân tộc Tày sinh sống tại miền núi phía Bắc nói chung và tại vùng đất xã Nghĩa Đô, tỉnh Lào Cai nói riêng, nghệ thuật hát Then cùng tiếng đàn tính tẩu từ bao đời nay đã trở thành hơi thở, là thành tố cốt lõi tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc. Trong thời kỳ đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và xây dựng nông thôn mới hiện nay, những làn điệu Then đã được các nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân dân gian và những người yêu thích hát Then cải biên, viết lời mới để phản ánh một cách chân thực, sinh động cuộc sống thường ngày cùng sự phát triển của thời đại.

Những giai điệu Then đổi mới ca ngợi công ơn trời biển của Đảng, của Bác Hồ kính yêu, phản ánh sự thay đổi của bản làng quê hương, từ đó không ngừng khơi dậy lòng tự hào dân tộc, củng cố thế trận lòng dân bền vững, góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Sức sống mới của Then Nghĩa Đô trong dòng chảy thời đại

Nghệ thuật Then của người Tày nguyên thủy vốn là một loại hình diễn xướng mang tính chất nghi lễ tâm linh, gắn liền với các nghi thức cúng cầu an, giải hạn, chúc thọ,… Từ "Then" có nguồn gốc biến âm từ chữ "Thiên", nghĩa là Trời. Người thầy Then (Pò Then, Mè Then) trong truyền thống được coi là sứ giả của thế giới siêu nhiên, sở hữu năng lực đặc biệt, là cầu nối tâm linh để truyền đạt những ước nguyện, cầu mong về sức khỏe, mùa màng tốt tươi, bản làng bình an của con người trần thế gửi gắm lên các đấng thần linh nơi mường Trời.

Suốt chiều dài lịch sử, các bài Then cổ chủ yếu xoay quanh các chương đoạn miêu tả cuộc hành trình vượt qua các cung cửa để lên trời, đậm tính chất thần thoại. Bước sang thời kỳ đổi mới, đặc biệt là giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, các bài hát Then được sáng tác mới đã bám sát vào những thành tựu rực rỡ và cả những thách thức của công cuộc xây dựng đất nước hôm nay.

Đó là tiếng ca reo vui, hồ hởi về con đường bê tông được trải dài đến tận các bản làng xa xôi; là ánh điện bừng sáng giữa núi rừng; là phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa; và đặc biệt là hình ảnh người cán bộ, đảng viên bám dân, bám bản, tận tụy giúp đỡ đồng bào xóa đói giảm nghèo. Đồng bào đã dùng chính thể loại âm nhạc gần gũi nhất của dân tộc mình để nói lên tiếng lòng, niềm hạnh phúc và lòng biết ơn vô hạn trước sự đổi thay kỳ diệu của cuộc sống mới dưới sự dẫn đường của Đảng quang vinh.

Khắc sâu lòng biết ơn Bác Hồ, kính yêu Đảng qua từng lời ca

Niềm tin tuyệt đối vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và lòng biết ơn sâu sắc trước công ơn trời biển của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại chính là cốt lõi, là nền tảng vững chắc nhất của hệ tư tưởng cách mạng. Trong tác phẩm Then mang tên "Bác Hồ", người Tày đã hát lên bằng niềm kính yêu từ sâu thẳm:

Lời Tày:

“Đin xứ nghệ đẹp nhất làng sen
Nước Việt Nam đẹp nhất có tên bác Hồ
Lên Nam Đàn khai sinh dựng à nước
Cuộc à hành trình Bác a quyết óc pây
Từ nhà Rồng Bác pây ngoại quốc
Pây xa à tang cứu nước cứu dân
Hy sinh cả à tuổi xuân của bác, Bác Hồ ơi...”

Lời dịch

“Đất xứ Nghệ đẹp nhất làng sen

Nước Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ

Lên Nam Đàn Khai sinh dựng nước

Cuộc hành trình Bác quyết ra đi

Từ Nhà Rồng Bác ra ngoại quốc

Đi tìm đường cứu nước cứu dân

Hy sinh cả tuổi xuân của Bác

Bác Hồ ơi…"

Lời Then mộc mạc, giản dị nhưng chứa đựng một lượng thông tin lịch sử chính xác, có sức truyền cảm mạnh mẽ, giúp người nghe dễ dàng tiếp thu một cách tự nhiên. Không dừng lại ở việc ca ngợi chung chung, lời bài Then còn đi sâu tái hiện chân thực những năm tháng gian lao, thử thách đầy nghiệt ngã của vị lãnh tụ kính yêu khi chịu cảnh tù đày, tra tấn độc ác của kẻ thù xâm lược nhưng vẫn giữ vững ý chí sắt đá vì sự nghiệp giải phóng giống nòi:

“36 năm tuổi Bác bị địch bắt tù giam
Địch tra tấn dã man tan khốc...
Một ngày tù thiên thu tại hoại
Tư tương Bác chẳng a ngại hy sinh”

Cách diễn đạt giàu hình ảnh này đã biến bài học lịch sử thành giai điệu Then thấm thía, khắc sâu vào tâm khảm đồng bào lời dặn dò son sắt, nghĩa tình về việc giữ trọn lòng trung thành đối với con đường cách mạng: “Nguyện suốt đời son sắc thủy chung / Vâng theo lời di chúc bác khuyên / Cho thỏa lòng ao ước bác mong”. Đây chính là câu trả lời đanh thép nhất đập tan mọi luận điệu của các thế lực phản động hòng bôi nhọ hình tượng lãnh tụ Hồ Chí Minh và hạ thấp uy tín cách mạng của Đảng.

Sự gắn kết dòng chảy lịch sử huy hoàng từ những năm tháng chiến tranh gian khổ cho đến ngày toàn thắng hòa bình, thống nhất non sông tiếp tục được nối dài một cách khéo léo qua giai điệu rộn rã, tươi vui của bài Then “Mừng miền Nam giải phóng”. Lời ca reo vui như tiếng pháo hoa rực rỡ mừng ngày hội lớn của toàn dân tộc, khẳng định ý chí thống nhất giang sơn là khát vọng ngàn đời của nhân dân Việt Nam:

“Tháng 3 vào mùa reo mạ à ơi
Chim quanh quý hót vang
Mừng thắng lợi miền Nam giải phóng
Khắp nơi mừng miền Nam
Cờ chiến thắng bay sáng chói khắp nơi...
Bắc Nam ta tiến tới thông nhất văn minh
Đặt tên thành phố Hồ Chí Minh của Bác ơ ơi ơi”

Những câu Then này là minh chứng lịch sử bằng âm nhạc khẳng định cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước dưới sự lãnh đạo tài tình của Đảng.

Ngợi ca thành tựu đổi mới

Trong bài Then do Nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Huyền sáng tác, Lào Cai đang ngày đêm chuyển mình vươn lên mạnh mẽ dưới sự lãnh đạo đúng đắn, sáng suốt của cấp ủy, chính quyền địa phương:

“… Lào Cai tỉnh em có tài ao ước
Nước đặt tên phía Bắc biên cương tổ quốc ơ ờ ơ ơi
Đúng lòng quan tỉnh em thông minh
Mới đúng là quan anh lãnh đạo à ơi
... Em thấy cán bộ tỉnh em có công
Ban xuống truyền thông huyện xã á ơi
Dẫn dân em làm đường nông thôn mới
Xôn xao em lao công góp sức á ơi”

Lời ca sử dụng ngôn từ mộc mạc đã phản ánh mối quan hệ máu thịt, gắn bó mật thiết giữa Đảng, chính quyền với nhân dân. Sự đồng lòng, nhất trí giữa cán bộ đảng viên và quần chúng nhân dân đã kết tinh thành những thành quả vật chất to lớn, làm thay đổi diện mạo đời sống bản làng:

“Thực hiện chấp hành chính sách nhà nước ban xuống
An nhàn nhiều, thuật tiện đến bản
Em chẳng thấy phân vân lo nghĩ
Vĩ đại nước non em mãi mãi cảm ơn”

Trạng thái tâm lý “chẳng thấy phân vân lo nghĩ” chính là biểu hiện cao nhất của sự đồng thuận xã hội, niềm tin tuyệt đối vào chính sách dân tộc, tôn giáo của Đảng và Nhà nước.

Bức tranh quê hương nông thôn mới tươi đẹp, ấm no tiếp tục được dệt nên qua những câu Then trong bài “Câu Then quê hương” và tác phẩm “Đường về bản em” do Nghệ nhân ưu tú Hoàng Văn Thụy sáng tác và sưu tầm.

“Quê hương em có nhiều đổi thay
Nhờ ơn Đảng nhà nước quan tâm
Có đươc đường đi mới hôm nay
Đến gặp chàng em hát câu Then
Chủ trương Đảng, Nhà nước ban ra
Cùng nhau phát triển nông thôn mới a
Mái trường đỏ ngói mới khang trang
Vang tiếng cười hát mãi trẻ thơ”

Sự thay đổi diệu kỳ của quê hương từ kết cấu hạ tầng đồng bộ, với mái trường ngói đỏ khang trang thay thế cho những lớp học tranh tre nứa lá dột nát năm xưa, cho đến hệ thống thủy lợi, kênh mương nội đồng kiên cố đưa nước sạch từ núi cao về tưới mát cho ruộng đồng được miêu tả hết sức sống động, giàu chất thơ trong bài Then “Đường về bản em”:

“Đường cái quan dẫn tới bản em
Được lát bằng đá xanh núi biếc...
Cho ngô khoai xanh tốt
Dòng nước tới cánh đồng
Để hạt lúa thêm bông...

Khơi dậy lòng tự hào văn hóa, giữ vững "thế trận lòng dân"

Việc giữ gìn bản sắc và khơi dậy lòng tự hào văn hóa dân tộc. Bài Then “Lời cây đàn tính” như một bản tuyên ngôn về lòng thủy chung và tinh thần hăng say lao động dựng xây quê hương đất nước của đồng bào Tày:

“Cây đàn tính năm xưa
Đã theo anh đi khắp các chiến trường
Đỉnh trường sơn hòa lời ca Chiến Thắng
Có cây đàn việt bắc thủy chung…
Cây đàn tính hôm nay
Vẫn theo anh đi suốt đường dài
Nối tình người với những miền quê...”

Những giai điệu Then đổi mới của đồng bào Tày ở Nghĩa Đô là một hướng đi hết sức đúng đắn, mang tính sáng tạo cao và có giá trị thực tiễn sâu sắc. Khi tiếng lòng, niềm tin của người dân vùng cao hòa chung một nhịp đập với ý chí, đường lối của Đảng, những lời Then ấy sẽ tiếp tục ngân vang khắp các bản làng, thể hiện lòng sắt son của đồng bào Tày đối với Đảng và Bác Hồ, giữ vững ổn định chính trị để đưa đất nước vững bước vươn mình, hiên ngang tiến vào kỷ nguyên phát triển mới.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Ban Tuyên giáo Trung ương, Hà Nội.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2000), Văn kiện Đảng toàn tập, Tập 7 (giai đoạn 1940 - 1945), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội.

3. Hoàng Đức Hậu (2015), Nghệ thuật Then của người Tày ở Việt Bắc, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, Hà Nội.

4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.