ĐỪNG ĐỂ THUẬT TOÁN AI “VIẾT LẠI” SỰ THẬT
Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo mạnh mẽ, một bức ảnh có thể chưa từng được chụp, một giọng nói có thể chưa từng được phát ra, một “tài liệu nội bộ” có thể chưa từng tồn tại nhưng được tạo sinh và có khả năng lan truyền mạnh mẽ; Khi thật - giả chỉ cách nhau một cú nhấp chuột thì việc bảo vệ sự thật là trách nhiệm chính trị, pháp lý và đạo đức của mỗi công dân số.
Khi sự giả dối được “công nghiệp hóa”
Tin giả không mới, nhưng công nghệ số đã làm thay đổi căn bản quy mô, tốc độ và sức phá hoại của nó. Trí tuệ nhân tạo tạo sinh có thể sản xuất hàng loạt văn bản, hình ảnh, âm thanh, video giả mạo trong vài phút; thuật toán đề xuất lại ưu tiên nội dung gây sốc, kích động sợ hãi, phẫn nộ và tò mò. Sự giả dối vì thế có thể được “công nghiệp hóa”, cá nhân hóa và khuếch đại xuyên biên giới.
Báo cáo Rủi ro toàn cầu năm 2026 của Diễn đàn Kinh tế thế giới xếp thông tin sai lệch và xuyên tạc đứng thứ hai trong các rủi ro nghiêm trọng nhất trong hai năm tới [1]. Nghiên cứu của Soroush Vosoughi, Deb Roy và Sinan Aral trên tạp chí Science, khảo sát khoảng 126.000 câu chuyện được hơn 3 triệu người đăng hơn 4,5 triệu lần trên Twitter, cho thấy tin sai có khả năng được chia sẻ lại cao hơn tin đúng khoảng 70%; sự thật mất thời gian gấp khoảng sáu lần để tiếp cận 1.500 người. Rõ ràng, thông tin lan nhanh nhất chưa chắc là thông tin đúng nhất [2].
Ứng dụng Deepfake làm lung lay thói quen “thấy mới tin”. Bộ Công an cảnh báo hình ảnh, giọng nói và video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính. Công nghệ ấy còn có thể bị biến thành “vũ khí mềm” nhằm ngụy tạo phát ngôn, dựng hiện trường, bịa tài liệu, gây nhiễu loạn nhận thức xã hội và tấn công niềm tin chính trị.
“Nửa sự thật” – thủ đoạn nguy hiểm hơn lời nói dối thô sơ
Cần phân biệt thông tin sai do nhầm lẫn với thông tin xuyên tạc có chủ đích. Loại thứ nhất cần đính chính; loại thứ hai phải được phản bác và xử lý. Những kẻ chống phá thường lấy một dữ kiện có thật rồi cắt bỏ bối cảnh; dùng ảnh cũ gắn cho sự kiện mới; lược bỏ phần giải thích trong phát ngôn; mạo danh cơ quan báo chí, cơ quan nhà nước; tung “tin nội bộ”, “tài liệu rò rỉ”; hoặc dùng tài khoản ảo lặp lại một nhận định đến khi người đọc có cảm giác đó là sự thật.
Công thức xuyên tạc không khó nhận ra: từ một khuyết điểm cá biệt quy kết thành bản chất của cả chế độ; từ một vụ án tham nhũng suy diễn rằng phòng, chống tham nhũng “chỉ là đấu đá”; từ xử lý hành vi vi phạm pháp luật vu cáo thành “đàn áp tự do ngôn luận”; từ khó khăn kinh tế phủ nhận thành tựu đổi mới; từ thảo luận chính sách thêu dệt thành “chia rẽ nội bộ”. Mục tiêu không phải giúp xã hội sửa chữa hạn chế, mà gieo hoài nghi, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Phải khẳng định rõ: phản biện xã hội chân chính và xuyên tạc không phải là một. Phản biện dựa trên sự kiện có thể kiểm chứng, tôn trọng bối cảnh, lập luận có trách nhiệm và hướng tới giải pháp. Xuyên tạc dựa trên cắt ghép, suy diễn, vu khống và kích động. Tự do ngôn luận là quyền hiến định, nhưng không đồng nghĩa với quyền bịa đặt, xúc phạm danh dự, gây hoang mang hoặc xâm hại lợi ích của Nhà nước, tổ chức và công dân. Lấy “tự do ngôn luận” làm lá chắn cho tin giả chính là đánh tráo khái niệm.
Nghị định số 174/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định phạt 20–30 triệu đồng đối với hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống; mức phạt có thể lên tới 50 triệu đồng nếu thông tin sai sự thật gây hoang mang trong nhân dân, thiệt hại cho hoạt động kinh tế – xã hội hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Một cú “chia sẻ” vô trách nhiệm có thể tạo ra hậu quả hoàn toàn có thật.
Không để sự thật đến sau tin giả
Muốn đẩy lùi tin giả, trước hết phải làm cho thông tin đúng trở thành dòng chảy chủ lưu: chính xác, kịp thời, dễ hiểu và đủ sức thuyết phục. Cơ quan có thẩm quyền cần chủ động công khai thông tin về những vấn đề dư luận quan tâm, không để “khoảng trống thông tin” bị lấp đầy bằng suy đoán. Báo chí cách mạng phải giữ vững chuẩn mực kiểm chứng, đồng thời đổi mới cách thể hiện để thông tin chính thống không chỉ đúng mà còn nhanh, gần gũi và hấp dẫn. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể chỉ bằng khẩu hiệu; mỗi luận điểm phản bác phải được nâng đỡ bằng dữ kiện, lý lẽ và thực tiễn sinh động của đất nước.
Cùng với đó, các nền tảng xuyên biên giới phải thực hiện trách nhiệm pháp lý và xã hội: phát hiện mạng lưới phát tán có tổ chức, dán nhãn nội dung do AI tạo ra, ngăn chặn hành vi mạo danh và gỡ bỏ kịp thời nội dung vi phạm. Công nghệ gây ra thách thức thì cũng phải được sử dụng để truy vết, xác thực và bảo vệ tính toàn vẹn của thông tin.
Quan trọng nhất vẫn là “bộ lọc” của mỗi người dùng. Trước khi tin hoặc chia sẻ, cần tự hỏi: Ai là nguồn phát đầu tiên? Có văn bản, dữ liệu hay bằng chứng gốc không? Hình ảnh, video có đúng thời gian và bối cảnh không? Cơ quan báo chí chính thống hoặc cơ quan có thẩm quyền đã xác nhận chưa? Nội dung đang cung cấp thông tin hay cố tình kích động cảm xúc? Chỉ vài phút kiểm chứng có thể ngăn một tin giả lan tới hàng nghìn người. Không biết rõ thì không chia sẻ; chưa kiểm chứng thì không quy kết; phát hiện sai phải chủ động đính chính và báo cáo.
Cuộc đấu tranh giữa thật và giả trên không gian mạng, xét đến cùng, là cuộc đấu tranh bảo vệ niềm tin xã hội. Sự thật không được quyết định bằng số lượt thích, càng không thể bị thay thế bởi tiếng ồn của đám đông. Bảo vệ sự thật là bảo vệ quyền được thông tin đúng của nhân dân, bảo vệ uy tín của Đảng và Nhà nước, bảo vệ khối đại đoàn kết toàn dân tộc và nền tảng tinh thần của chế độ.
Trong thời đại mà máy móc có thể làm giả khuôn mặt và giọng nói, con người càng phải giữ thật bản lĩnh và trách nhiệm. Mỗi cú nhấp chuột đều là một lựa chọn công dân: hoặc góp phần làm trong sạch không gian mạng, hoặc vô tình tiếp sức cho sự dối trá. Không để thuật toán “viết lại” sự thật – đó không chỉ là kỹ năng sinh tồn số, mà còn là yêu cầu cấp thiết để giữ vững trận địa tư tưởng trong tình hình mới.
1. https://www.weforum.org/publications/global-risks-report-2026/digest/
