ĐƯA ANH VỀ VỚI ĐẤT MẸ

Có những cuộc trở về kéo dài hơn nửa thế kỷ

Một buổi sớm, trên vùng đất từng là chiến trường ác liệt, những người lính của đội tìm kiếm, quy tập lại lặng lẽ bắt đầu công việc. Trước mặt họ có thể chỉ là một khoảnh rừng cây um tùm, một sườn đồi đã nhiều lần sạt lở, một thửa ruộng được canh tác qua bao mùa vụ hoặc một khu dân cư đông đúc đã hoàn toàn đổi khác so với những tấm bản đồ quân sự cũ.

Không có bia mộ, không còn dấu tích của những căn hầm, giao thông hào hay trạm quân y năm xưa. Điều dẫn đường đôi khi chỉ là một ký ức đã nhòe mờ của người đồng đội cũ, một dòng ghi chép trong cuốn nhật ký, vài ký hiệu trên tấm bản đồ vẽ tay hoặc lời kể của một người dân địa phương rằng, thuở nhỏ từng thấy bộ đội chôn cất một người lính ở gần gốc cây, bên bờ suối hay dưới chân đồi.

Từ những dấu vết mong manh ấy, người lính hôm nay cẩn trọng tìm từng lớp đất. Mỗi nhát cuốc được thực hiện bằng sự kính trọng. Mỗi nắm đất được nâng lên không chỉ bằng đôi tay mà còn bằng trách nhiệm của những người đang đi tìm đồng đội. Khi một chiếc cúc áo, một mảnh tăng, chiếc lược nhỏ, bình tông, đôi dép cao su hoặc mẩu xương đầu tiên được phát hiện, cả đội thường dừng lại. Một nén hương được thắp lên giữa núi rừng. Trong làn khói mỏng, dường như khoảng cách giữa hôm qua và hôm nay không còn nữa.

Người nằm dưới lòng đất không còn là một dấu chấm vô danh trên bản đồ. Anh là người con đã từng có một quê hương để nhớ, một người mẹ để thương, một mái nhà để trở về. Anh từng có tuổi trẻ, có những dự định còn dang dở, có thể từng hẹn ngày chiến thắng sẽ về dựng lại căn nhà, chăm sóc cha mẹ, cưới người con gái đợi chờ hay đơn giản là được bước đi bình yên trên con đường làng.

Nhưng ngày trở về của anh đã kéo dài hàng chục năm. Chiến tranh đã kết thúc, đất nước đã hòa bình, song ở nhiều gia đình, nỗi chờ đợi vẫn chưa khép lại. Trên bàn thờ chỉ có tấm bằng Tổ quốc ghi công, một bức ảnh đã ố màu hoặc một khoảng trống không thể gọi thành tên. Những người mẹ từng ngồi tựa cửa chờ con, nhiều người đã đi xa mà vẫn chưa một lần được thắp hương trước phần mộ của chính người con mình sinh ra.

Bởi vậy, mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy là một cuộc trở về. Đó là ngày người lính được rời khỏi cánh rừng xa, dòng sông lạnh hay miền đất khách để trở về trong vòng tay đồng bào, đồng đội và quê hương.

Đi tìm anh từ ký ức của đồng đội

Tìm kiếm hài cốt liệt sĩ là một nhiệm vụ đặc biệt khó khăn. Thời gian càng lùi xa, dấu tích chiến trường càng biến đổi. Nhiều địa danh đã thay tên; sông suối đổi dòng; núi rừng bị tác động bởi thiên tai và hoạt động sản xuất; những khu vực từng là trận địa nay trở thành đường giao thông, công trình xây dựng hoặc khu dân cư.

Không ít hồ sơ bị thất lạc trong chiến tranh, có trường hợp tên gọi địa phương trong tài liệu quân sự khác với tên gọi của người dân. Có nơi từng diễn ra nhiều trận đánh, nhiều đơn vị cùng chiến đấu nên việc đối chiếu thông tin hết sức phức tạp. Bom mìn, vật nổ còn sót lại cũng luôn đe dọa sự an toàn của lực lượng làm nhiệm vụ.

Khó khăn lớn hơn là nhân chứng ngày một ít đi. Những cựu chiến binh trực tiếp chiến đấu, những người từng tham gia chôn cất đồng đội hoặc người dân từng chứng kiến sự việc đều đã tuổi cao, sức yếu. Ký ức sau hơn nửa thế kỷ có thể không còn nguyên vẹn. Chỉ chậm một ngày, một tháng, một năm, nhiều thông tin quý giá có thể vĩnh viễn mất theo người đã khuất.

Bởi thế, cuộc tìm kiếm không chỉ diễn ra trên thực địa. Đó còn là quá trình rà soát hồ sơ, giải mã ký hiệu và phiên hiệu đơn vị; nghiên cứu lịch sử trận đánh; đối chiếu danh sách liệt sĩ; gặp gỡ cựu chiến binh; tổ chức hội thảo xác minh thông tin; thu thập bản đồ, thư từ, nhật ký, kỷ vật và lời kể của nhân dân.

Có những manh mối được theo đuổi suốt nhiều năm. Các đội quy tập phải trở lại một địa điểm nhiều lần, mở rộng từng khu vực khảo sát, đào hàng trăm mét hào nhưng vẫn chưa tìm thấy dấu tích. Có những mùa khô, cán bộ, chiến sĩ phải dựng lán giữa rừng, mang theo lương thực, nước uống, thuốc men, máy móc và dụng cụ tìm kiếm. Họ băng qua những khu vực hiểm trở, chịu đựng nắng nóng, mưa rừng, sốt rét và sự khắc nghiệt của địa hình.

Nhưng chưa tìm thấy không có nghĩa là dừng lại. Đối với những người lính làm nhiệm vụ quy tập, mỗi thông tin dù nhỏ đến đâu cũng là một niềm hy vọng. Một cụ già nhớ lại vị trí gốc cây lớn đã không còn; một cựu chiến binh nhận ra hướng tiến quân trên tấm bản đồ; một người dân cung cấp chiếc võng, chiếc bi đông được phát hiện khi làm rẫy; một tài liệu quân sự được giải mật từ nước ngoài… Tất cả có thể trở thành mắt xích quan trọng, giúp khoanh vùng nơi người lính đã nằm lại.

Việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vì thế là sự kết hợp giữa khoa học, lịch sử, trách nhiệm và cả tình cảm của con người. Nhưng trên hết, đó là nghĩa tình đồng đội: người còn sống quyết không để người đã khuất mãi mãi nằm lại trong quên lãng.

Trả lại tên cho những người đã ngã xuống

Tìm thấy hài cốt mới chỉ là một phần của hành trình. Điều mong mỏi nhất là xác định được tên tuổi, quê quán và đơn vị của người đã hy sinh. Trong các nghĩa trang liệt sĩ trên cả nước vẫn còn nhiều phần mộ mang dòng chữ “Liệt sĩ chưa biết tên”. Đằng sau mỗi tấm bia ấy có thể là một gia đình đang mòn mỏi kiếm tìm. Người thân có thể đã nhiều lần đến các nghĩa trang, thắp hương trước hàng trăm phần mộ, nhưng không biết người cha, người anh hay người con của mình đang nằm ở đâu.

Sự phát triển của khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ giám định ADN, đang mở thêm những cánh cửa hy vọng. Mẫu hài cốt được phân tích, đối chiếu với mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ. Cơ sở dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, nghĩa trang và thân nhân được xây dựng, chuẩn hóa và kết nối, giúp việc tìm kiếm không còn phụ thuộc hoàn toàn vào những hồ sơ giấy rời rạc.

Đến đầu tháng 7/2026, các cơ quan chức năng đã tổ chức lấy mẫu tại 35.925 phần mộ chưa xác định được thông tin; thu nhận 93.464 mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ, đồng bộ hơn 53.000 mẫu vào cơ sở dữ liệu và tiếp nhận, lưu trữ 11.642 mẫu hài cốt để phục vụ giám định ADN.

Những con số ấy phản ánh một khối lượng công việc rất lớn, nhưng quan trọng hơn, chúng đại diện cho niềm hy vọng của hàng vạn gia đình. Khi kết quả đối khớp ADN được xác nhận, một người liệt sĩ không còn là “chưa biết tên”. Anh được gọi lại bằng tên khai sinh, được nối lại với gia đình, quê hương và những người đã sinh thành, nuôi dưỡng mình.

Có những thân nhân đã chờ đợi đến cuối đời mới tìm được phần mộ người thân. Có người con khi cha hy sinh còn chưa kịp chào đời, đến lúc tìm thấy cha thì mái tóc mình cũng đã bạc. Khoảnh khắc đặt tay lên tấm bia vừa được khắc tên, những khoảng trống kéo dài suốt cuộc đời dường như mới phần nào được lấp đầy.

Trả lại tên cho liệt sĩ vì thế không đơn thuần là hoàn thiện một thông tin hành chính. Đó là trả lại danh phận cho một con người, trả lại người thân cho một gia đình và trả lại một phần ký ức cho lịch sử dân tộc.

Cuộc hành quân của cả hệ thống chính trị và toàn dân

Nhận thức rõ ý nghĩa đặc biệt của nhiệm vụ, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm tổ chức công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ một cách lâu dài, đồng bộ.

Năm 2013, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Năm 2021, Kế hoạch tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin đến năm 2030 và những năm tiếp theo tiếp tục được ban hành, xác định đây là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn sâu sắc.

Hiện nay, “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đang được triển khai với quyết tâm cao, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ vào ngày 27/7/2027. Chiến dịch không chỉ tập trung vào việc tìm kiếm trên thực địa mà còn đẩy mạnh rà phá bom mìn, giải mã hồ sơ, thu nhận mẫu ADN, xây dựng ngân hàng gen, hoàn thiện cơ sở dữ liệu và mở rộng hợp tác quốc tế.

Đây không phải nhiệm vụ riêng của quân đội hay của một cơ quan, đơn vị. Mỗi người dân đều có thể góp phần vào hành trình ấy.

Một bức thư cũ, một cuốn nhật ký, một sơ đồ trận địa, một tấm bản đồ vẽ tay, một kỷ vật được tìm thấy trong quá trình sản xuất, một lời kể từng nghe từ cha ông hoặc một vị trí được đánh dấu bằng tọa độ đều có thể trở thành manh mối quan trọng. Thân nhân liệt sĩ có thể cung cấp hồ sơ, thông tin gia đình và mẫu sinh phẩm ADN. Các cựu chiến binh cần tiếp tục kể lại những điều mình còn nhớ, để ký ức đồng đội được lưu giữ trước khi quá muộn.

Việc cung cấp thông tin phải được thực hiện qua các cơ quan chức năng, bảo đảm kiểm chứng khoa học, lịch sử và pháp lý. Đồng thời, cần cảnh giác trước những tổ chức, cá nhân lợi dụng nỗi đau và mong muốn tìm người thân của các gia đình để trục lợi, cung cấp thông tin thiếu căn cứ hoặc tổ chức tìm kiếm không đúng quy định.

Mỗi thông tin chính xác được cung cấp là thêm một cơ hội để người liệt sĩ được trở về. Mỗi mẫu ADN được thu nhận là thêm một niềm hy vọng để một phần mộ vô danh được khắc tên.

Để không một người lính nào bị lãng quên

Có những mất mát không thể bù đắp. Không một sự tri ân nào có thể tương xứng hoàn toàn với tuổi trẻ, máu xương và cuộc đời mà các anh hùng liệt sĩ đã hiến dâng cho đất nước.

Nhưng chúng ta có thể không ngừng tìm kiếm. Chúng ta có thể làm tất cả những gì trong khả năng của mình để đưa các anh trở về, để mỗi người mẹ có một nơi thắp hương cho con, mỗi người vợ biết nơi chồng mình yên nghỉ, mỗi người con được một lần đứng trước phần mộ cha và mỗi người lính được gọi đúng tên sau nhiều thập niên nằm lại giữa đất trời.

Công việc ấy càng trở nên cấp thiết khi thời gian không chờ đợi. Nhân chứng ngày một già yếu, dấu tích chiến trường ngày một phai mờ, quá trình đô thị hóa và biến đổi địa hình đang khiến nhiều địa điểm khó xác định hơn. Bởi vậy, tìm kiếm liệt sĩ phải được thực hiện bằng quyết tâm cao nhất, trách nhiệm lớn nhất và tình cảm sâu nặng nhất.

Mỗi hài cốt được tìm thấy không chỉ khép lại một hành trình tìm kiếm. Đó còn là sự khẳng định rằng đất nước không quên những người đã hy sinh cho mình; nhân dân không quên những người đã ngã xuống để bảo vệ cuộc sống hòa bình hôm nay.

Đưa anh về với đất Mẹ là đưa người lính trở về với quê hương, với gia đình và đồng đội. Nhưng rộng lớn hơn, đó là hành trình đưa những ký ức thiêng liêng của dân tộc trở về với các thế hệ hôm nay và mai sau. Để mỗi người hiểu rằng nền hòa bình chúng ta đang có không tự nhiên mà đến. Dưới mỗi con đường, mái trường, nhà máy, cánh đồng và thành phố đang đổi mới từng ngày là máu xương, là tuổi thanh xuân và những ước mơ còn dang dở của biết bao người con đất Việt.

Tri ân các anh không chỉ bằng những vòng hoa, nén hương hay những lời tưởng nhớ trong các ngày lễ lớn. Sự tri ân sâu sắc nhất là sống có trách nhiệm, bảo vệ vững chắc thành quả cách mạng, chăm lo tốt hơn cho người có công, gìn giữ sự thật lịch sử và chung sức xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

Và cuộc hành quân tìm đồng đội vẫn sẽ tiếp tục. Qua những cánh rừng già, những triền núi đá, những dòng sông và chiến trường xưa, bước chân của những người lính hôm nay vẫn lặng lẽ đi tìm những người lính của ngày hôm qua.

Để đưa các anh về với đất Mẹ.

Để tên các anh được khắc vào lòng Tổ quốc.

Để không một người con nào đã hiến dâng cuộc đời cho non sông bị lãng quên.