DI TÍCH NHÀ SỐ 5D HÀM LONG

1. Từ phong trào yêu nước đến yêu cầu thành lập tổ chức cộng sản ở Hà Nội

Cuối những năm 20 của thế kỷ XX, mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam với đế quốc Pháp, cùng với mâu thuẫn giữa quần chúng nông dân với giai cấp địa chủ phong kiến và tay sai, ngày càng trở nên gay gắt. Quần chúng công nông và các tầng lớp nhân dân lao động khác, những người chịu nhiều đau khổ nhất dưới ách thống trị thực dân phong kiến, đứng trước yêu cầu đấu tranh vì các quyền cơ bản của dân tộc và quyền sống của mình.

Hà Nội, thủ phủ của Đông Dương thuộc Pháp, là một trong những địa bàn mà tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên hình thành sớm, phát triển nhanh và giữ vai trò trung tâm trong việc mở rộng tổ chức ra các tỉnh lân cận. Cuối năm 1926, chi hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đầu tiên được thành lập tại một địa điểm ở làng Dịch Vọng (nay thuộc phường Cầu Giấy), gồm 11 người. Đến năm 1927, tổ chức Thanh niên đã xây dựng được cơ sở tại nhiều công sở, trường học và đường phố. Tổ chức Thanh niên còn phát triển đến nhiều tỉnh ở Bắc Kỳ như Hà Đông, Bắc Ninh, Bắc Giang, Nam Định, Thái Bình, Sơn Tây… Tháng 3-1927, Kỳ bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được thành lập tại Hà Nội, gồm 5 người. Dưới sự chỉ đạo của Kỳ bộ Bắc Kỳ, tháng 6-1927, Tỉnh bộ Thanh niên Cách mạng Hà Nội được thành lập, gồm 3 người, do đồng chí Nguyễn Danh Đới, Bí thư Kỳ bộ Bắc Kỳ, kiêm Bí thư Tỉnh bộ. Địa bàn hoạt động của Tỉnh bộ Hà Nội bao gồm Hà Nội và các địa phương Hà Đông, Sơn Tây, Vĩnh Yên, Phúc Yên, Phú Thọ, Hưng Yên và một phần tỉnh Bắc Ninh. Đến năm 1928, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hà Nội đã phát triển ra các làng, xã ngoại thành, với số lượng hội viên lên khoảng 200 hội viên, tạo cơ sở cho việc mở rộng phong trào cách mạng ở Bắc Kỳ.

Thông qua các hoạt động của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do Người sáng lập đã thực sự thâm nhập phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam. Chủ nghĩa cải lương bị đánh bại. Quan điểm quốc gia dân tộc tư sản và tiểu tư sản bị đẩy lùi. “Lập trường cách mạng giải phóng dân tộc của công nhân đã thắng lập trường giải phóng dân tộc của tư sản”[1].

Năm 1928, phong trào công nhân có những bước phát triển mới. Trên cả nước, nhiều cuộc bãi công của công nhân đã nổ ra. Riêng tại Hà Nội, có cuộc bãi công của công nhân lò bánh mì (20-5-1928) và của toàn thể phu kéo xe tay trong thành phố (22-10-1928). Cuối năm 1928, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hà Nội tổ chức in, rải truyền đơn phản đối việc thực dân Pháp mộ phu đưa vào các mỏ và đồn điền, tạo ảnh hưởng trong quần chúng, góp phần mở rộng ảnh hưởng trong quần chúng, thúc đẩy phong trào đấu tranh phát triển, nâng cao giác ngộ chính trị và tạo điều kiện để khuynh hướng cộng sản từng bước chiếm ưu thế.

Năm 1929, cuộc khủng hoảng kinh tế lớn nổ ra đầu tiên ở Mỹ, sau đó nhanh chóng lan sang các nước tư bản Tây Âu như Anh, Pháp, Đức, Ý… và toàn bộ thế giới tư bản chủ nghĩa. Ở Việt Nam, tác động của cuộc đại khủng hoảng kinh tế, cùng với hậu quả của cuộc khai thác thuộc địa quy mô lớn của chính quyền Pháp, đã đẩy nền kinh tế vào tình trạng suy sụp và đời sống của các tầng lớp nhân dân lao động vào hoàn cảnh hết sức khó khăn. Hàng chục vạn nông dân mất ruộng đất vào tay tầng lớp đại địa chủ. Hàng vạn công nhân đồn điền, hầm mỏ, xí nghiệp… bị sa thải, rơi vào cảnh đói nghèo. Nhiều tiểu thương, tiểu chủ, một bộ phận tư sản dân tộc và địa chủ nhỏ cũng bị phá sản. Nhiều công chức, viên chức bị sa thải, mất việc làm. Nạn đói hoành hành ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước.

Từ cuối năm 1928 đến đầu năm 1929, phong trào đấu tranh của công nhân ngày càng dâng cao; số hội viên Thanh niên hoạt động tại các nhà máy, thôn, xã ngày càng đông; các tổ chức cơ sở của Thanh niên trong công nhân và nông dân phát triển; nhận thức giai cấp của hội viên và quần chúng được nâng cao, xu hướng cộng sản chủ nghĩa ngày càng rõ rệt.

Sự phát triển của phong trào cách mạng ở Bắc Kỳ, đặc biệt tại Hà Nội, cùng với nguyện vọng thành lập Đảng từ cơ sở, đã thúc đẩy Ban lãnh đạo Kỳ bộ Bắc Kỳ và Tỉnh bộ Hà Nội nhận thức rõ hơn yêu cầu thành lập chính đảng, khiến “ý thức thành lập Đảng bắt đầu thành hình”[2] trong Ban lãnh đạo Kỳ bộ Bắc Kỳ và Tỉnh bộ Hà Nội. Tháng 1-1929, tại Hội nghị trù bị lần thứ nhất của Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Hương Cảng, Bí thư Kỳ bộ Bắc Kỳ Trần Văn Cung đã trao đổi với một số cán bộ về vấn đề thành lập Đảng. Tuy nhiên, cả Hội nghị trù bị lần thứ nhất và lần thứ hai (4-1929) đều không “đả động gì” đến vấn đề này.

Trước tình hình đó, những thanh niên ưu tú trong Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, được giác ngộ chủ nghĩa Mác - Lênin và rèn luyện trong phong trào “vô sản hoá”, đã sớm nhận thức nhu cầu cấp thiết phải cải tổ tổ chức Thanh niên và thành lập một chính đảng của giai cấp công nhân, có khả năng tập hợp, tổ chức và lãnh đạo quần chúng công nông cùng các tầng lớp nhân dân lao động đấu tranh chống đế quốc, chống phong kiến, giành độc lập dân tộc, tự do và dân chủ cho nhân dân.

2. Sự ra đời của Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Hà Nội - bước chuyển có ý nghĩa lịch sử

Nắm bắt được yêu cầu khách quan và thực tiễn nóng bỏng của cuộc đấu tranh cách mạng, những đồng chí tiên tiến trong Ban lãnh đạo Kỳ bộ Bắc Kỳ, trong Tỉnh bộ Hà Nội thấy rằng, điều kiện cần thiết cả về chủ quan, khách quan phải thành lập chính đảng vô sản của giai cấp công nhân. Các đồng chí Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Phong Sắc, Đỗ Ngọc Du, Trịnh Đình Cửu… Các đồng chí đã họp, phân tích tình hình chính trị cũng như phong trào cách mạng trong nước và nhận thức được xu hướng phát triển tất yếu của phong trào cách mạng nước ta là cần thiết phải tổ chức ở Việt Nam một Đảng Cộng sản gồm những người tiên tiến giác ngộ quyền lợi giai cấp công nhân, theo chủ nghĩa Mác - Lênin để lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Các đồng chí cùng thống nhất quan điểm: do số lượng cốt cán còn ít “nên bàn hãy lập chi bộ đầu tiên trước đã”[3].

Với tinh thần đó, các đồng chí đã bí mật nhóm họp vào đầu tháng 3-1929, những thanh niên tiên tiến trong ban lãnh đạo Kỳ bộ Bắc Kỳ và Tỉnh bộ Hà Nội của Hội Việt Nam Thanh niên Cách mạng đã bí mật tổ chức họp tại nhà số 5D Hàm Long[4]. Cuộc họp nhất trí rằng vai trò của “Thanh niên” đã đến lúc cần chấm dứt, “Thanh niên” tiến bộ không lãnh đạo được cách mạng” đã đến lúc tuyên bố “thành lập chi bộ cộng sản đầu tiên ở Đông Dương”[5]. Tại cuộc họp lịch sử này, các đồng chí đã quyết định thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Hà Nội, gồm 8 đồng chí Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Trần Văn Cung (tức Quốc Anh), Trịnh Đình Cửu, Đỗ Ngọc Du, Dương Hạc Đính[6], Kim Tôn (tức Nguyễn Tuân) và, Nguyễn Phong Sắc[7]. Đồng chí Trần Văn Cung (bí danh Quốc Anh) được cử làm Bí thư chi bộ[8]. Việc thành lập Chi bộ đánh dấu bước phát triển mới của phong trào cộng sản ở Hà Nội, đồng thời tạo cơ sở tổ chức trực tiếp cho quá trình thành lập Đảng Cộng sản.

Tại hội nghị này, chi bộ đã đề ra một số chủ trương lớn:

“- Đưa vấn đề thành lập Đảng Cộng sản ra Đại hội đại biểu Thanh niên toàn Bắc Kỳ lần thứ hai để vận động các đại biểu tán thành.

- Vận động các đại biểu bầu các đồng chí trong chi bộ làm đại biểu đi dự Đại hội Thanh niên toàn quốc. Ở Đại hội Thanh niên toàn quốc, đoàn đại biểu Kỳ bộ Bắc Kỳ sẽ đưa vấn đề thành lập Đảng Cộng sản ra và đấu tranh để Đại hội tán thành. Nếu Đại hội không tán thành thì sẽ bỏ ra về để tiến hành thành lập Đảng ngay.

- Thông qua Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ để lãnh đạo phong trào phát triển tổ chức công hội, nông hội, tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin. Lựa chọn những hội viên thanh niên tốt, bồi dưỡng làm nòng cốt cho việc thành lập Đảng Cộng sản”[9].

3. Giá trị của Di tích Nhà số 5D Hàm Long trong khẳng định nền tảng tư tưởng và truyền thống cách mạng

Chi bộ Cộng sản đầu tiên được thành lập tại Hà Nội tháng 3-1929 là một thắng lợi quan trọng của tư tưởng vô sản trong cuộc đấu tranh với các khuynh hướng tư tưởng khác, mở ra quá trình trực tiếp tiến tới thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Nhìn từ giá trị của di tích, sự kiện này là một căn cứ lịch sử quan trọng để nhận thức quá trình truyền bá, tiếp nhận và từng bước khẳng định chủ nghĩa Mác - Lênin trong phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam. Hà Nội, nơi kết tinh truyền thống yêu nước, chống ngoại xâm và tập trung lực lượng công nhân, đã vượt qua sự khủng bố, phá hoại của chính quyền thực dân để tiếp tục phát triển phong trào cách mạng dưới ngọn cờ cách mạng do Nguyễn Ái Quốc giương cao.

Sự ra đời của Chi bộ 5D Hàm Long cho thấy Hà Nội đi đầu trong cuộc đấu tranh khẳng định tư tưởng vô sản trong phong trào dân tộc ở nước ta lúc bấy giờ, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ tổ chức tiền thân sang hình thức tổ chức cộng sản, đặt nền móng cho việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào đầu năm 1930.

Chi bộ ra đời, đảm nhiệm vai trò hạt nhân lãnh đạo phong trào cách mạng tại Hà Nội, góp phần thúc đẩy sự hình thành các tổ chức cộng sản khác ở Bắc Kỳ, tiến tới sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam vào đầu năm 1930. Đây là bước phát triển phù hợp với sự vận động của phong trào cách mạng Việt Nam trong bối cảnh quốc tế và trong nước lúc bấy giờ.

Việc thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Hà Nội còn khẳng định vai trò đặc biệt của Hà Nội - trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước - trong sự hình thành và phát triển của phong trào cách mạng vô sản ở Việt Nam.

Vừa mới ra đời, chi bộ đã chủ trương đẩy mạnh phong trào đấu tranh cách mạng, nhất là trong các xí nghiệp để rèn luyện, phát triển đảng viên tiến lên giành quyền lãnh đạo cách mạng ở Hà Nội. Ngày 04-5-1929, chi bộ 5D Hàm Long phân công đồng chí Nguyễn Đức Cảnh[10] phụ trách chợ Đồng Xuân. Đồng chí đã lãnh đạo những người tiểu thương ở chợ Đồng Xuân đấu tranh khi chủ chợ sắp xếp lại chỗ ngồi gây khó khăn cho người buôn bán. Cuộc đấu tranh ngày 04-5-1929, đã mang lại một số kinh nghiệm cho công tác vận động tiểu thương và mở đầu cho phong trào chị em Thành phố công khai đấu tranh phản đối sự áp bức, bất công với lao động nữ.

Ngày 28-5-1929, Chi bộ 5D Hàm Long đã cử đồng chí Ngô Gia Tự[11] trực tiếp chỉ đạo cuộc bãi công, đưa ra các khẩu hiệu: Tăng tiền lương; bỏ đánh đập; không được đuổi công nhân tham gia bãi công; mở cửa cầu tiêu suốt giờ làm việc. Dưới sự lãnh đạo của đồng chí Ngô Gia Tự, công nhân A-vi-a đã đoàn kết, nhất trí, không phân biệt áo xanh (thợ cơ khí) với thợ áo nâu (phu khuân vác và tạp dịch), công nhân Việt Nam với công nhân Hoa kiều. Tại cuộc đấu tranh này lần đầu tiên xuất hiện những tờ truyền đơn, ký tên Công hội đỏ, kêu gọi sự ủng hộ của các nhà máy khắp nơi, của các giới đồng bào Hà Nội. Cuộc bãi công được sự ủng hộ về tinh thần và vật chất của công nhân và nhân dân Hà Nội... công nhân Hải Phòng, Nam Định, mỏ Hòn Gai, Cẩm Phả, Mạo Khê, Vinh, Bến Thuỷ, nông dân các tỉnh Bắc Ninh, Vĩnh Yên, Hà Đông, Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình…

Thắng lợi của cuộc đấu tranh của công nhân A-vi-a giúp Chi bộ 5D Hàm Long rút thêm những kinh nghiệm thực tiễn trong công tác vận động giai cấp công nhân Việt Nam. Thắng lợi này còn thúc đẩy một số cuộc bãi công khác liên tiếp nổ ra tại Sở ươm tơ, nhà máy dệt Tuýt-xo ở Hà Nội, nhà máy Diêm, nhà máy Sợi Nam Định và Hải Phòng.

Di tích 5D Hàm Long là nguồn sử liệu trực tiếp về sự ra đời và hoạt động của Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Hà Nội, đồng thời phản ánh quá trình phát triển của phong trào cách mạng và vai trò của Hà Nội trong quá trình vận động thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Những hoạt động của các cán bộ, đảng viên tại đây cho thấy sự trưởng thành về nhận thức chính trị, tổ chức và phương thức vận động quần chúng của lực lượng cách mạng.

Với những ý nghĩa lịch sử đó, sự kiện thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Hà Nội tại Nhà số 5D Hàm Long là một dấu mốc quan trọng, chứng tích về tinh thần đấu tranh cách mạng, sự hy sinh và những đóng góp to lớn của thế hệ cán bộ, đảng viên đầu tiên. Đây là một “địa chỉ đỏ” trong lịch sử đấu tranh cách mạng của Hà Nội và cả nước, kết nối quá khứ với hiện tại, cần được gìn giữ, tôn vinh và phát huy giá trị trong giáo dục truyền thống cách mạng và bồi đắp nhân cách con người Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.

4. Phát huy giá trị Di tích Nhà số 5D Hàm Long trong giáo dục lý tưởng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và trong suốt quá trình xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, Nhà số 5D Hàm Long luôn được quan tâm bảo tồn, tôn tạo. Di tích đã được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng, trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước và lý tưởng cách mạng cho các thế hệ cán bộ, đảng viên và nhân dân Thủ đô. Trong bối cảnh hiện nay, việc phát huy giá trị của di tích cần được đặt trong mối quan hệ trực tiếp giữa bảo tồn chứng tích lịch sử, giáo dục truyền thống cách mạng, củng cố nhận thức lịch sử và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Di tích Nhà số 5D Hàm Long không chỉ là chứng tích lịch sử mà còn là không gian giáo dục truyền thống có giá trị sâu sắc. Thông qua các hoạt động tham quan, học tập và nghiên cứu, di tích giúp cán bộ, đảng viên, học sinh, sinh viên và nhân dân hiểu rõ hơn về quá trình hình thành Đảng Cộng sản Việt Nam và vai trò lãnh đạo của Đảng đối với cách mạng Việt Nam.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị Di tích Nhà số 5D Hàm Long góp phần quan trọng vào công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm của mỗi công dân trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Thủ đô và đất nước.

Chú thích:

[1]. Lê Duẩn (1960), Một vài đặc điểm của cách mạng Việt Nam, Nxb Sự thật, Hà Nội, tr.41.

[2]. Trần Cung và Trịnh Đình Cửu (1995), Một vài nét về chi bộ đầu tiên và Đông Dương Cộng sản Đảng, trong: Hồi ký cách mạng (Tuyển chọn), Nxb Hội Nhà văn, tr.57.

[3]. Trần Cung và Trịnh Đình Cửu (1995), Một vài nét về chi bộ đầu tiên và Đông Dương Cộng sản Đảng, trong: Hồi ký cách mạng (Tuyển chọn), Nxb Hội Nhà văn, tr.58.

[4]. Ngôi nhà số 5D Hàm Long là một trong 4 nhà 5A, 5B, 5C, 5D cùng dãy nhà gạch một tầng của một gia đình tư sản cho thuê. Riêng nhà 5D có lợi thế bởi bên trái giáp một ngõ hẻm nhỏ thông sang phố Lê Văn Hưu, nếu bị “động” các đồng chí đang họp có thể luồn ra phía sau vượt qua bức tường theo ngõ này thoát ra ngoài. Nhà 5D Hàm Long chỉ có một gian diện tích 24m², phía sau có sân nhỏ, bếp và nhà vệ sinh. Do địa thế của căn nhà rất thuận lợi giúp các đồng chí của Đảng ra vào an toàn hơn. Cuối năm 1928, Kỳ bộ Bắc Kỳ của Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội đã thuê nhà 5D làm trụ sở bí mật và giao cho đồng chí Trần Văn Cung (Quốc Anh) cùng vợ là Nguyễn Thị Liên đến ở và trông nom ngôi nhà. Đồ đạc, tài sản giá trị nhất chỉ có bộ tràng kỷ và một chiếc hòm hai đáy dùng để cất giấu tài liệu. Trên nắp hòm đặt chiếc đèn dầu con, ban đêm đồng chí Cung thường dùng mặt hòm làm bàn để làm việc. Xem thêm: https://fos.ussh.vnu.edu.vn/vi/student/hoat-dong-doan-hoi/di-tich-nha-so-5d-ham-long-noi-thanh-lap-chi-bo-cong-san-dau-tien-849.html

[5]. Trần Cung và Trịnh Đình Cửu (1995), Một vài nét về chi bộ đầu tiên và Đông Dương Cộng sản Đảng, trong: Hồi ký cách mạng (Tuyển chọn), Nxb Hội Nhà văn, tr.58.

[6]. Dương Hạc Đính sau đó thoái hoá, phản bội cách mạng.

[7]. Có tài liệu liệu viết: chi bộ gồm 7 người (không có đồng chí Nguyễn Phong Sắc). Theo tài liệu của Ban Tuyên giáo Thành ủy, đồng chí Nguyễn Phong Sắc là đại biểu của Tỉnh bộ Hà Nội đang tham dự cuộc họp thì có việc đột xuất quan trọng xảy ra, đồng chí phải đi ngay để chỉ đạo. Trước khi đi đồng chí có dặn lại là đồng chí tán thành thành lập chi bộ cộng sản. Hội nghị coi đồng chí có mặt. Kim Tôn (tức Nguyễn Tuân) và Dương Hạc Đính có tham dự, nhưng sau phản bội lại cách mạng.

[8]. Tài liệu lưu trữ tại Viện Lịch sử Đảng.

[9]. Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố Hà Nội (2012), Lịch sử Đảng bộ Thành phố Hà Nội, tập (1926-1945). Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, tr.86-87.

[10]. Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh, một trong những người sáng lập chi bộ 5D Hàm Long, đặc trách phong trào công nhân và Đảng bộ Hà Nội.

[11]. Đồng chí Ngô Gia Tự, một trong những người sáng lập chi bộ 5D Hàm Long, người trực tiếp chỉ đạo cuộc đấu tranh của công nhân A-vi-a (1929 ở Hà Nội).

Tài liệu tham khảo:
1. Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa thành phố Hà Nội, Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội, 2023.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000.
3. Thành ủy Hà Nội, Lịch sử Đảng bộ thành phố Hà Nội, tập 1 (1926-1945). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2012.
4. Lê Chí Quế, Giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc trong hoạt động du lịch ở thủ đô Hà Nội-thực trạng và giải pháp, Văn hoá Nghệ thuật, số 2 (176). 1999, Hà Nội.
5. Nguyễn Khánh Toàn (cb), Nguyễn Công Bình, Văn Tạo, Phạm Xuân Nam, Bùi Đình Thanh, Lịch sử Việt Nam tập II (1858-1945), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2004.
6. Doãn Đoan Trinh, Nguyễn Thị Thanh Mai, Nguyễn Doãn Tuân, Hà Nội di tích cách mạng và kháng chiến, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005.
7. Viện Lịch sử Đảng, Lịch sử Cách mạng tháng Tám 1945, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995.