"Đi công ty": Xu hướng việc làm mới của thanh niên dân tộc thiểu số ở khu vực biên giới đất liền tỉnh Nghệ An
Nghệ An có diện tích 16.489,97 km2 (lớn thứ 4 trong số 34 tỉnh thành), nằm ở vị trí trung tâm vùng Bắc Trung Bộ của Việt Nam, phía Tây giáp nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào với 468 km đường biên giới trên bộ. Nghệ An nằm trong hành lang kinh tế Đông - Tây nối liền Myanmar - Thái Lan - Lào - Việt Nam theo Quốc lộ 7 đến Cảng Cửa Lò. Thực hiện Nghị quyết số 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, kể từ ngày 01/07/2025, tỉnh Nghệ An có 130 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 119 xã và 11 phường, trong đó có 21 xã biên giới (tổng số cả nước có 248 xã biên giới). Tại các xã biên giới, người dân tộc thiểu số (Hmông, Khơ Mú, Thái…) thường chiếm đa số.
Nghệ An có vị trí chiến lược trên tuyến giao thông Bắc Nam và Đông Tây; với hệ thống đường bộ, đường sắt, đường hàng không, đường biển thuận lợi đối với sự phát triển kinh tế - xã hội. Phát huy được thế mạnh của tỉnh, trong khoảng 5 năm trở lại đây, Nghệ An đang phát triển trở thành một địa phương hết sức năng động và vươn mình trỗi dậy đầy sức sống trong sự hội nhập và phát triển của đất nước, trở thành động lực tăng trưởng của vùng Bắc Trung Bộ. Trong 4 năm liên tiếp, 2022-2025, Nghệ An đều lọt vào top 10 địa phương thu hút nguồn vốn FDI lớn nhất cả nước. Nhờ dòng vốn FDI lớn, các khu công nghiệp, doanh nghiệp, công ty, nhà máy… của tỉnh Nghệ An liên tục phát triển, mở rộng, kéo theo nhu cầu tuyển dụng lao động ngày càng gia tăng. Đây cũng chính là một trong những lý do lớn nhất tác động tới sự thay đổi việc làm của thanh niên dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh nói chung, ở khu vực biên giới đất liền nói riêng trong 5 năm gần đây. Nếu như trước đây, đa phần thanh niên dân tộc thiểu số gắn bó với nông nghiệp và ít di chuyển ra khỏi xã, tỉnh để tìm việc thì khoảng 5 năm trở lại đây, phần lớn thanh niên đã và đang lựa chọn “đi công ty”* ở các xã có khu công nghiệp, thậm chí “đi công ty” ở các tỉnh khác, nước khác như một xu hướng sinh kế mới.
Xu hướng “đi công ty”, các loại hình “đi công ty” và thu nhập của thanh niên dân tộc thiểu số đến từ việc “đi công ty”
Có nhiều cách thức để phân chia các loại hình “đi công ty” như chia theo tính chất quan hệ lao động (chính thức, bán chính thức, phi chính thức), theo thời gian (toàn thời gian, bán thời gian, mùa vụ…), theo trình độ (công nhân giản đơn, lao động kỹ thuật, nhân viên văn phòng…)… Tại khu vực biên giới tỉnh Nghệ An, hiện tại chính quyền cũng như người dân thường chia theo không gian di chuyển, thành 2 nhóm chính gồm “đi công ty trong nước” và “đi công ty nước ngoài” bởi đây đang là hai loại hình đi công ty phổ biến nhất và mang lại thu nhập chính cho người dân.
Tại hai bản của người Khơ Mú ở xã Nậm Cắn và xã Mường Xén là bản Khánh Thành và bản Bình Sơn 2, cán bộ thôn cho biết khoảng 80-90% người Khơ Mú trong độ tuổi từ 15-40 tuổi hiện đang “đi công ty”. Chỉ có một số rất ít trường hợp người trẻ ở nhà vì là phụ nữ đang mang thai, hoặc gia đình đã có chồng/vợ đang “đi công ty” nên người còn lại phải ở nhà chăm sóc người già và trẻ nhỏ… Tại hai bản của người Hmông là bản Sơn Hà và bản Trường Sơn, khoảng 50% thanh niên hiện đang “đi công ty”. Qua quan sát và thảo luận, phỏng vấn tại 4 bản người Khơ Mú và người Hmông, tác giả thấy rằng gần như 100% thanh niên (tuổi đời từ 15-35 tuổi) ở các bản hiện đang “đi công ty” trừ một số ít trường hợp đặc biệt như thanh niên đang làm cán bộ bản, cán bộ xã hoặc gia đình rất có điều kiện kinh tế mở được cửa hàng buôn bán, dịch vụ… Điều này cũng được người dân bản Bình Sơn 2 và bản Trường Sơn khẳng định “hiện nay gần như 100% thanh niên đi học xong đều đi công ty, trong bản phần lớn chỉ còn người già và trẻ con” (TLN, người dân tại bản Bình Sơn 2 và bản Trường Sơn). Thực trạng “đi công ty” của người dân tại xã Nậm Cắn và xã Mường Xén cũng trùng khớp với kết quả nghiên cứu về việc “đi công ty” của người trẻ tỉnh Nghệ An, khi nhóm tuổi 15-35 tuổi chiếm tới 65% tỷ lệ người “đi công ty” (Dương Thị Hồng Vân, 2020). Qua đó, có thể khẳng định “đi công ty” đang là xu hướng đối với thanh niên tỉnh Nghệ An nói chung, đối với thanh niên người Khơ Mú và người Hmông sinh sống tại khu vực biên giới nói riêng.
- Đi công ty trong nước
Việc người dân tộc thiểu số sinh sống ở khu vực biên giới tỉnh Nghệ An đẩy mạnh việc di cư, “đi công ty” trong và ngoài nước những năm gần đây hoàn toàn là một hiện tượng bình thường, thậm chí rất phù hợp với lý thuyết kinh điển (classical theory) của Lewis khi ông nhấn mạnh rằng trong nền kinh tế chậm phát triển, di cư nông thôn - thành thị là sự dịch chuyển lao động dư thừa từ khu vực nông nghiệp truyền thống tự cung, tự cấp sang khu vực kinh tế tư bản hiện đại sử dụng lao động làm thuê để kiếm lợi nhuận (Trần Thị Hồng, Trần Thị Thanh Loan, 2022). Cụ thể, trong trường hợp này, người Khơ Mú, người Hmông, người Thái… đang di chuyển từ khu vực có địa hình, điều kiện kinh tế khó khăn tới khu vực có tiềm năng phát triển cao hơn để tìm kiếm các cơ hội gia tăng thu nhập…
Theo con số thống kê do cán bộ chính sách xã Mường Xén cung cấp, hiện nay trong cộng đồng người Khơ Mú sinh sống tại xã Mường Xén, gần như 100% thanh niên “đi công ty”. Tổng số người Khơ Mú đang “đi công ty” là hơn 600 người, chiếm khoảng 25% số người Khơ Mú trên địa bàn xã. Địa bàn đi làm công ty của người dân cũng hết sức phong phú. Đối với “đi công ty” ở trong nước, người dân tỏa đi khắp các tỉnh thành từ phía Bắc (Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hà Nội…) vào Tây Nguyên (Đắk Lăk, Đắk Nông) và phía Nam (Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai…). Công việc của người dân cũng hết sức đa dạng, tuy nhiên đa phần vẫn là các công việc chân tay, không yêu cầu trình độ cao như dệt may, da giày, cao su… (PVS, cán bộ chính sách xã Mường Xén). Việc người dân chủ yếu làm các công việc chân tay, đòi hỏi sức khỏe cũng cho thấy vì sao các công ty ưu tiên chỉ tuyển người trong độ tuổi 15-40 tuổi và phải có giấy chứng nhận đảm bảo sức khỏe được xác nhận bởi các cơ sở y tế từ cấp xã trở lên.
Người dân tại một số bản cho biết, mức thu nhập từ việc “đi công ty” cũng rất đa dạng, phụ thuộc vào công việc và khả năng tăng ca (sự chăm chỉ, sức khỏe) của người lao động. “Nhìn chung, mức lương khi “đi công ty” trong nước của người Hmông và người Khơ Mú tại các công ty hiện dao động trong khoảng 4-6 triệu (chưa tăng ca), và đạt khoảng 8-10 triệu (đã tăng ca). Trừ đi các chi phí sinh hoạt cơ bản thì một người lao động nếu tiết kiệm hàng tháng có thể để dành khoảng 5 triệu trở lên (đối với người đã tăng ca). Đây là một mức thu nhập mơ ước đối với người dân, nhất là trong bối cảnh họ có công việc ổn định, thu nhập đều chứ không bấp bênh như khi trồng trọt, chăn nuôi ở quê nhà (TLN cán bộ xã Nậm Cắn).
- Đi công ty ở nước ngoài
Bên cạnh việc “đi công ty” trong nước, không ít thanh niên tại tỉnh Nghệ An nói chung, thanh niên dân tộc thiểu số nói riêng lựa chọn “đi công ty” ở nước ngoài. Tại thời điểm 31/3/2020, tỉnh Nghệ An có 91.838 công dân đang cư trú và làm việc ở khoảng 20 quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới, là tỉnh có số lượng người đi công ty nước ngoài lớn nhất Việt Nam. Năm 2024 và 2025, tỉnh Nghệ An vẫn là tỉnh dẫn đầu cả nước về số lượng người đi lao động tại nước ngoài với gần 100.000 người sinh sống và làm việc theo diện xuất khẩu lao động, mỗi năm gửi về quê hương khoảng 600 đến 750 triệu USD (tương đương khoảng 15.000 - 18.000 tỷ).
Theo số liệu do cán bộ chính sách xã Mường Xén cung cấp, tính đến cuối năm 2022, trên địa bàn xã Mường Xén có 90 người đang ĐLCT ở nước ngoài, trong đó 100% là người DTTS (người Khơ Mú, Hmông và Thái). Trong số 90 người dân đang “đi công ty” ở nước ngoài, 50 người là người dân tộc Khơ Mú (các bản Bình Sơn 1, Nhãn Cũ, Na Nhu, Sa Vang) chiếm 55,55%, 36 người là người dân tộc Thái (các bản Hòa Sơn, Cầu Tám, Sơn Thành, Bản Cánh) chiếm 40% và 4 người là người dân tộc Hmông (bản Sơn Hà) chiếm 4,45%. Tại bản Sơn Hà, 4/4 người (100%) đang “đi công ty” ở nước ngoài đều là nam giới, trong đó 2 người “đi công ty” tại Nhật Bản, 1 người “đi công ty” tại Pháp và 1 người “đi công ty” tại Đài Loan. Có thể thấy rằng, địa bàn “đi công ty” ở nước ngoài của người dân khá phong phú và đa dạng, ngay trong 1 bản chỉ với 4 người dân nhưng đã có điểm đến là 3 quốc gia khác nhau.
Trong số các điểm đến của người dân xã Mường Xén đang “đi công ty” ở nước ngoài, đa phần là Đài Loan, Trung Quốc và Lào. Lý giải cho việc này, người dân bản Bình Sơn 2 cho biết:“Để có thể “đi công ty” ở nước ngoài, người dân phải chi trả một khoản chi phí không nhỏ, mức thấp nhất cũng dao động từ 40 triệu trở lên, tới khoảng 100 triệu, thậm chí 200 triệu. Khoản tiền này chi trả cho các việc gồm đào tạo nghề, khám sức khỏe, mua vé máy bay… Đi Đài Loan, Trung Quốc, Lào là rẻ nhất và yêu cầu dễ nhất. Đi Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc thì đắt hơn do chỉ tính riêng vé máy bay đã cao hơn rất nhiều” (PVS nam, 63 tuổi, bản Bình Sơn 2, xã Mường Xén). Đối với nhiều hộ gia đình, đặc biệt là người dân tộc thiểu số thì vài chục triệu đã là số tiền khá lớn, chưa nói tới con số hàng trăm triệu. Do đó, đa phần người dân đều lựa chọn “đi công ty” tại Lào, Đài Loan, Trung Quốc mặc dù biết rằng công việc ở những nơi này vất vả hơn, nặng nhọc hơn và thu nhập thấp hơn so với Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc. Bên cạnh đó, đa phần các công việc ở Lào, Đài Loan, Trung Quốc không yêu cầu chuyên môn kỹ thuật cao mà thiên về yêu cầu sức khỏe nên người dân dễ đáp ứng những tiêu chuẩn tuyển chọn hơn. Cán bộ xã Nậm Cắn và Mường Xén cho biết: “Các công việc chính mà người Hmông và người Khơ Mú thường làm khi “đi công ty” ở nước ngoài là làm cao su, xây dựng ở Lào, làm tàu cá ở Đài Loan, Trung Quốc. Những người mà gia đình có điều kiện kinh tế, sau khi xét tuyển đủ điều kiện sức khỏe và trải qua các khóa đào tạo nghề thì có thể được đi làm điều dưỡng, giúp việc ở Nhật Bản, Malaysia, Nga, Đức…. Về thu nhập thì “đi công ty” nước ngoài có lương cao hơn công ty trong nước, tối thiểu cũng từ 20 - 40 triệu/tháng, tuy nhiên yêu cầu công việc cũng khắt khe hơn” (TLN cán bộ tại xã Mường Xén, xã Nậm Cắn).
Bên cạnh hoạt động “đi công ty” ở nước ngoài theo con đường chính ngạch có hợp đồng lao động, một số ít người dân sau khi hết thời hạn hợp đồng bỏ trốn ở lại tiếp tục làm việc “ngoài vòng pháp luật”. Một số người Khơ Mú cho biết: “Việc ở lại làm việc nếu thuận lợi sẽ giúp người dân tiết kiệm được vài chục, thậm chí vài trăm triệu tiền chi phí để được “đi công ty” ở nước ngoài. Cái giá với việc tiết kiệm được một khoản tiền lớn thì nhóm lao động này phải đối mặt với rủi ro không được bảo vệ quyền lợi nếu có xảy ra vấn đề, có thể bị giam giữ, trục xuất về nước khi bị phát hiện... Tuy nhiên, những người dân này sau một thời gian “đi công ty” ở nước ngoài đa phần đã có thể giao tiếp được bằng ngôn ngữ của quốc gia đó nên không có gì quá khó khăn cho họ trong việc “lẩn trốn” và họ chấp nhận rủi ro để có thể mang được nhiều tiền về cho gia đình” (PVS người dân).
Thảo luận và khuyến nghị
Thông qua nghiên cứu, có thể khẳng định rằng hoạt động “đi công ty” đã tạo ra cả những tác động tích cực và tiêu cực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của người dân tộc thiểu số tại xã Mường Xén và xã Nậm Cắn nói riêng, của khu vực biên giới tỉnh Nghệ An nói chung.
Tác động tích cực: Những tác động tích cực của việc “đi công ty” mang lại cho người Hmông, Khơ Mú, Thái… nói riêng, mang lại cho người dân tộc thiểu số nói chung hết sức rõ ràng, đó là đã giải quyết được các vấn đề lao động dư thừa do thiếu đất sản xuất, giảm tỷ lệ thất nghiệp, giúp người dân có nguồn thu nhập ổn định, từ đó góp phần xóa đói giảm nghèo, đóng góp cho sự phát triển kinh tế của địa phương... Đặc biệt, đối với các xã biên giới - là những nơi hạn chế về đất sản xuất thì việc người dân có nguồn thu nhập ổn định là hết sức đáng quý. Kết quả các cuộc thảo luận nhóm ở cấp xã, cấp thôn bản được tác giả triển khai trong quá trình điền dã cho thấy: gần như tất cả người dân đều đồng thuận đánh giá cao thu nhập tới từ việc “đi công ty” và đồng ý “đi công ty” là hoạt động đang giúp người dân có cuộc sống ổn định ở thời điểm hiện tại. Lãnh đạo các xã biên giới Mường Xén, Nậm Cắn cũng xác định cần tiếp tục đẩy mạnh công tác đào tạo nghề và phát triển hoạt động “đi công ty” để giúp người dân tộc thiểu số trên địa bàn huyện, xã có cuộc sống phát triển hơn.
Tác động tiêu cực, việc “đi công ty” sẽ làm thiếu hụt lao động ở địa phương, làm cản trở việc thực hiện các kế hoạch cơ cấu lại nền kinh tế của nơi đi, tạo ra các hệ lụy xã hội…Thực tiễn đã cho thấy, việc đa phần thanh niên người Hmông, Khơ Mú, Thái chuyển hướng “đi công ty” dẫn tới tình trạng “vắng bóng người” trong các thôn bản. Trong thôn chủ yếu chỉ có người già và trẻ em. Trẻ em không nhận được sự sát sao và dạy dỗ của bố mẹ đặc biệt là trẻ trong giai đoạn tuổi dậy thì có thể khiến các em khó phát triển một cách cân bằng. Bên cạnh đó, việc thiếu vắng thanh niên trong bản làng đôi khi cũng khiến người dân cảm thấy lo lắng hơn về vấn đề an ninh trật tự, nhất là với những gia đình neo người.
Thực tế cho thấy, cuộc sống của người dân tộc thiểu số, nhất là người Hmông và người Khơ Mú tại các xã biên giới tỉnh Nghệ An hiện nay vẫn đang gặp rất nhiều khó khăn, thách thức, con đường phía trước để giải quyết bài toán thoát nghèo cho họ vẫn còn rất nhiều chông gai và nhiều việc phải triển khai. Kết quả nghiên cứu cho thấy, “đi công ty” là một trong những lựa chọn để cộng đồng người Hmông và người Khơ Mú ở có thể tăng thêm thu nhập hộ gia đình. Song, để hoạt động “đi công ty” trở thành nguồn sinh kế bền vững cho người Hmông và Khơ Mú nói riêng, cho người dân các dân tộc thiểu số khu vực biên giới tỉnh Nghệ An nói chung, một số khuyến nghị được đưa ra là:
Thứ nhất, tỉnh Nghệ An và các xã biên giới cần tiếp tục đẩy mạnh công tác giáo dục, đào tạo, nâng cao tay nghề, trình độ chuyên môn, ngoại ngữ… cho người dân nhằm đáp ứng nhu cầu tuyển dụng của các công ty trong và ngoài nước.
Thứ hại, cần tiếp tục triển khai hoạt động tuyên truyền về việc “đi công ty” tới người dân, tiếp tục kết nối các công ty, doanh nghiệp… giúp giới thiệu, tư vấn cho người dân “đi công ty”.
Thứ ba, nghiên cứu cơ chế chính sách, tạo điều kiện về thủ tục, định mức số tiền cho vay… đối với người dân tộc thiểu số để họ có thể dễ dàng tiếp cận với nguồn vốn hơn khi muốn “đi công ty” ở nước ngoài./.
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Dân tộc và Tôn giáo (2024), Kết quả điều tra, thu thập thông tin về thực trạng kinh tế - xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2024, tải về tại đường link: http://www.cema.gov.vn/thong-bao/ket-qua-dieu-tra-thu-thap-thong-tin-ve-thuc-trang-kinh-te-xa-hoi-cua-53-dan-toc-thieu-so-nam-2024.htm
2. Cổng thông tin điện tử tỉnh Nghệ An: nghean.gov.vn
3. Trần Thị Hồng, Trần Thị Thanh Loan (2022), “Lao động di cư từ Nghệ An: thực trạng và những vấn đề đặt ra”, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 6, tr.34-44.
4. Ủy ban nhân dân xã Nậm Cắn (2023), Báo cáo tình hình phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh năm 2021, phương hướng nhiệm vụ năm 2022.
5. Dương Thị Hồng Vân (2020), Thực trạng và giải pháp tăng cường hiệu quả công tác xuất khẩu lao động tại Nghệ An, trên trang https://tapchicongthuong.vn/bai-viet/thuc-trang-va-giai-phap-tang-cuong-hieu-qua-cong-tac-xuat-khau-lao-dong-tai-nghe-an-71234.htm (truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2023).
