1. Chủ quyền dữ liệu quốc gia

Chủ quyền dữ liệu quốc gia cần được nhìn nhận từ bản chất của chủ quyền quốc gia. Theo quan niệm truyền thống, chủ quyền quốc gia là quyền tối cao, độc lập và toàn vẹn của một quốc gia đối với lãnh thổ, đồng thời thể hiện quyền tự quyết về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và an ninh, không chịu sự chi phối từ bên ngoài. Tư tưởng Hồ Chí Minh cũng nhất quán khẳng định độc lập, chủ quyền là quyền thiêng liêng, bất khả xâm phạm của dân tộc.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, chính phủ số và kinh tế số, dữ liệu trở thành nguồn lực chiến lược và một bộ phận quan trọng của hạ tầng số quốc gia. Theo đó, nội hàm chủ quyền quốc gia được mở rộng sang lĩnh vực dữ liệu và không gian số. Có thể hiểu chủ quyền dữ liệu quốc gia là quyền của quốc gia trong quản lý, kiểm soát, bảo vệ và khai thác dữ liệu được tạo lập trong lãnh thổ hoặc liên quan đến công dân, tổ chức của quốc gia, bao gồm quyền quyết định về lưu trữ, truy cập và chuyển dữ liệu qua biên giới.

Việc bảo đảm quyền kiểm soát đối với dữ liệu vì vậy là sự phát triển của nguyên tắc độc lập, tự chủ trong điều kiện mới. Tại Việt Nam, nhận thức này ngày càng được thể hiện trong chủ trương, chính sách về chuyển đổi số và bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng qua Nghị quyết số 52-NQ/TW năm 2019 và Văn kiện Đại hội XIII của Đảng.

Hiện nay, Việt Nam đang nỗ lực xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý toàn diện nhằm khẳng định và bảo vệ chủ quyền số quốc gia. Các văn bản quy phạm pháp luật quan trọng được ban hành đã tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc cho các hoạt động trên không gian mạng và quản lý dữ liệu. Năm 2018, Luật An ninh mạng (Luật số 24/2018/QH14) được Quốc hội ban hành đã thiết lập nền tảng pháp lý quan trọng để bảo vệ an ninh quốc gia và đảm bảo trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong việc khẳng định chủ quyền của Nhà nước đối với dữ liệu quốc gia - tài nguyên số[1].

Tiếp đó, năm 2024, Quốc hội thông qua Luật Dữ liệu 2024 (Luật số 60/2024/QH15), nhằm hoàn thiện khung pháp lý về quản lý và khai thác tài nguyên số - dữ liệu quốc gia. Luật này quy định việc xây dựng và phát triển Trung tâm Dữ liệu Quốc gia và Cơ sở dữ liệu Quốc gia tổng hợp[2]. Ngoài ra, quyền riêng tư của dữ liệu cá nhân đã có một bước phát triển quan trọng với việc Quốc hội thông qua Luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân (Luật số 91/2025/QH15) vào ngày 26/6/2025[3].

2. Thách thức đối với chủ quyền dữ liệu trong kỷ nguyên số

Thứ nhất, sự phụ thuộc vào hạ tầng và nền tảng công nghệ nước ngoài

Hiện Việt Nam sở hữu khoảng 30 trung tâm dữ liệu, chiếm gần 1% tổng số trung tâm dữ liệu toàn cầu.

Sự phát triển của các nền tảng số xuyên quốc gia làm giảm khả năng kiểm soát luồng thông tin qua biên giới của Nhà nước. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến việc quản lý thông tin mà còn có tác động trực tiếp đến an ninh quốc gia. Khả năng kiểm soát dữ liệu không hiệu quả làm giảm tính hiệu quả trong việc hoạch định và thực thi chính sách của Nhà nước. Trong thời đại số, việc xem dữ liệu là một tài nguyên chiến lược có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức mạnh của quốc gia.[6]

Thứ hai, các hoạt động thao túng nhận thức của các thế lực thù địch

Các hoạt động thao túng nhận thức của các thế lực thù địch ngày nay không còn là những lời vu khống trắng trợn, mà được bao bọc bởi hình thức tinh vi, khó nhận diện. Khác với các cuộc tấn công truyền thống, những cuộc tấn công trên không gian mạng không cần đến vũ khí, mà chỉ cần thao túng dòng chảy dữ liệu để gây chia rẽ nội bộ, làm suy yếu khối đại đoàn kết dân tộc. Điều này biến việc bảo vệ chủ quyền dữ liệu thành một mặt trận mới trong công tác bảo vệ Tổ quốc, không kém phần quan trọng so với bảo vệ biên giới vật lý. Chúng triệt để lợi dụng đặc tính lan truyền nhanh của mạng xã hội, kết hợp các quy luật tâm lý “a dua”, “thích giật gân” của con người để tạo ra những “bẫy thông tin” khiến người dùng dễ bị dẫn dắt.[7]

Một trong những thủ đoạn phổ biến là lèo lái thông tin: ban đầu chúng tổng hợp các tin tức đúng từ các nguồn chính thống để tạo dựng lòng tin, sau đó dần cài vào những thông tin xấu độc, bịa đặt với tỷ lệ tăng dần, kèm theo những bình luận tưởng chừng khách quan nhưng thực chất là định hướng theo mưu đồ xấu. Chúng cũng không ngần ngại lập các tài khoản giả mạo lãnh đạo Đảng, Nhà nước, hay các nhân vật có uy tín để tung tin thất thiệt, hoặc lợi dụng các sự kiện nhạy cảm như đấu tranh chống tham nhũng, vấn đề biên giới, môi trường để thổi phồng hạn chế, quy chụp thành bản chất của chế độ.[8]

Việc xác định ranh giới giữa bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng và vi phạm quyền tự do cá nhân của người dùng được coi là một thách thức mang lại nhiều khó khăn cho các cơ quan chức năng. Để đảm bảo an ninh mạng, các cơ quan quản lý thường phải sử dụng nhiều biện pháp như thiết lập chính sách an ninh mạng, kiểm tra và giám sát hệ thống, thu thập dữ liệu phục vụ cho việc bảo vệ, thậm chí phong tỏa hoặc đình chỉ hoạt động của các hệ thống thông tin. Tuy nhiên, những biện pháp này đặt ra câu hỏi lớn về việc đâu là giới hạn giữa bảo vệ an ninh quốc gia và xâm phạm quyền tự do của công dân. Các hoạt động này đôi khi đứng ở lằn ranh mỏng manh, như đã thấy trong vụ Edward Snowden tiết lộ về chương trình do thám của Chính phủ Mỹ thông qua NSA và CIA, theo dõi cuộc gọi và dữ liệu Internet của công dân Mỹ.[9]

Thứ ba, sự thiếu sót hành lang pháp lý và các cơ chế hợp tác quốc tế

Tốc độ phát triển công nghệ quá nhanh khiến các quy định pháp luật về phân loại dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quy định dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới thường xuyên rơi vào tình trạng "chạy theo sau". Cũng như những thách thức an ninh phi truyền thống khác, việc bảo đảm an ninh trên không gian mạng cũng mang tính chất xuyên quốc gia, đòi hỏi sự hợp tác quốc tế để giải quyết.

Người dân trên toàn thế giới, bao gồm cả tại Việt Nam, đều mong muốn có được sự bảo vệ về an ninh, an sinh, và an toàn để phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần. Các quốc gia đã phần nào nhận thức được các rủi ro trên không gian mạng và tầm quan trọng của việc bảo vệ chủ quyền quốc gia trong lĩnh vực này. Tuy vậy, dù đã có những bước đi cụ thể để ứng phó với các mối đe dọa gia tăng đối với công nghệ thông tin và truyền thông, đến nay vẫn chưa có sự thống nhất để thiết lập các nguyên tắc pháp lý mang tính quốc tế cho hoạt động này. Hiện nay, số vụ tấn công mạng và đánh cắp dữ liệu nhắm vào các cơ quan, doanh nghiệp tại Việt Nam ngày càng gia tăng, vượt quá khả năng phòng thủ hiện tại của đất nước [10]. Năm 2024, Việt Nam đã ghi nhận gần một triệu cuộc tấn công từ chối dịch vụ phân tán[1] (DDo S), tăng 34% so với năm 2023, vào các tổ chức và doanh nghiệp trong nước. Các cuộc tấn công mã độc tống tiền cũng gây ra thiệt hại đáng kể với lượng dữ liệu bị mã hóa trị giá khoảng 10-11 triệu USD [11]. Trong khi đó, phần lớn các cơ quan và doanh nghiệp vẫn chưa được trang bị đầy đủ các biện pháp để đảm bảo an ninh và an toàn thông tin.

3. Chiến lược và giải pháp bảo vệ chủ quyền dữ liệu quốc gia

Trước bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn cầu, Đảng và Nhà nước đã đưa ra nhiều chủ trương, chính sách và biện pháp để bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng, đóng góp quan trọng vào việc bảo vệ chủ quyền quốc gia trong không gian mạng. Việc đảm bảo an toàn và an ninh mạng đã được xác định là một nhiệm vụ quan trọng trong định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021-2030 theo Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII. Đây cũng là phần của Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới và Chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia, đặc biệt khi nước ta đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi số, xây dựng chính phủ điện tử và hướng tới chính phủ số, nền kinh tế số, xã hội số, và công dân số. Trong đó, có thể đề cập đến một số nội dung nổi bật như: Hoàn thiện pháp luật, chính sách về an toàn thông tin, an ninh mạng phù hợp chuẩn mực quốc tế; Bảo đảm chủ quyền, lợi ích, an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội trên không gian mạng; xác định vai trò quan trọng của con người trong an ninh trên môi trường số; Tăng cường hợp tác quốc tế về an ninh mạng, gắn với chủ quyền số.

Công ước Liên hợp quốc về Tội phạm mạng mới được thông qua bởi Đại hội đồng Liên hợp quốc được mở ký tại Hà Nội vào năm 2025 [2], đánh dấu một cột mốc quan trọng trong nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế nhằm đối phó với những mối đe dọa ngày càng gia tăng trên không gian mạng. Tuy nhiên, sự hợp tác quốc tế chỉ có ý nghĩa khi Việt Nam đồng thời duy trì được khả năng tự chủ về dữ liệu chiến lược, hạ tầng cốt lõi và chính sách AI - dữ liệu của mình.

Kết luận

Bảo vệ chủ quyền dữ liệu quốc gia không phải là đóng cửa không gian mạng hay ngăn chặn sự phát triển, mà là tạo ra một môi trường số an toàn, tự chủ và bền vững. Đây là trách nhiệm chung của Chính phủ, doanh nghiệp và mỗi công dân. Chỉ khi làm chủ được dữ liệu, quốc gia mới có thể tự tin bứt phá trong cuộc đua chuyển đổi số toàn cầu và bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc trong thời đại mới./.

[1] DDo S: Tấn công làm quá tải hệ thống bằng lượng lớn lưu lượng từ nhiều nguồn, khiến dịch vụ gián đoạn hoặc không thể truy cập.

[2] Công ước Hà Nội

[1] “Luật số 24/2018/QH14 của Quốc hội: Luật An ninh mạng”. Chinhphu.vn, https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=206114.

[2] “Luật số 60/2024/QH15 của Quốc hội: Luật Dữ liệu”. Chinhphu.vn, https://chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=212488&classid=1&typegroupid=3.

[3] Minh Ngân, “Một số quy định đáng chú ý trong luật bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025”, Cổng thông tin điện tử Bộ Công an, ngày 29/7/2025. Truy cập ngày 29/7/2025, https://bocongan.gov.vn/van-ban/van-ban-moi/mot-so-quy-dinh-dang-chu-y-trong-luat-bao-ve-du-lieu-ca-nhan-2025-1787.html

[4] Nguy cơ mất chủ quyền công nghệ nếu phụ thuộc vào nước ngoài, https://vneconomy.vn/nguy-co-mat-chu-quyen-cong-nghe-neu-phu-thuoc-vao-nuoc-ngoai.htm.

[5] Thủy Diệu, Thị trường IDC rất nhiều tiềm năng, https://vneconomy.vn.

[6] Toàn cầu hóa số và tác động đến bảo vệ chủ quyền quốc gia của Việt Nam trên không gian mạng, https://khoahocchinhtri.vn/toan-cau-hoa-so-va-tac-dong-den-bao-ve-chu-quyen-quoc-gia-cua-viet-nam-tren-khong-gian-mang/

[7] Lật tẩy thủ đoạn “thao túng tâm lý” của các thế lực thù địch, phản động, https://www.qdnd.vn/phong-chong-dien-bien-hoa-binh/lat-tay-thu-doan-thao-tung-tam-ly-cua-cac-the-luc-thu-dich-phan-dong-752195.

[8] Tin giả - sự nguy hại và phương cách ngăn chặn, https://www.qdnd.vn/phong-chong-dien-bien-hoa-binh/tin-gia-su-nguy-hai-va-phuong-cach-ngan-chan-762249

[9] Không gian mạng và chiến lược bảo vệ chủ quyền “vùng lãnh thổ đặc biệt” của quốc gia, https://mst.gov.vn/khong-gian-mang-va-chien-luoc-bao-ve-chu-quyen-vung-lanh-tho-dac-biet-cua-quoc-gia-197158520.htm.

[10] Ngô Huyền, “Nguy cơ mất chủ quyền công nghệ nếu phụ thuộc vào nước ngoài”, Vn Economy. Ngày 11/2/2025, https://vneconomy.vn/nguy-co-mat-chu-quyen-cong-nghe-neu-phu-thuoc-vao-nuoc-ngoai.htm

[11] Hùng Cường, “Hạ tầng số Việt Nam: Cơ hội và thách thức”, Tạp chí Điện tử và Ứng dụng. Ngày 22/4/2025. Truy cập ngày 26/7/2025 https://dientuungdung.vn/ha-tang-so-viet-nam-co-hoi-va-thach-thuc-8877.html

[12]. An ninh số trong bối cảnh đảm bảo chủ quyền quốc gia trên không gian mạng ở Việt Nam hiện nay, https://congan.tuyenquang.gov.vn/vi/tin-bai/an-ninh-so-trong-boi-canh-dam-bao-chu-quyen-quoc-gia-tren-khong-gian-mang-o-viet-nam-hien-nay?type=NEWS&id=242664.