CHIẾN LƯỢC TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TOÀN DIỆN CỦA NHẬT BẢN

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số (DX), trí tuệ nhân tạo (AI) được coi là một trong những công nghệ tính đột phá, tác động sâu rộng đến tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội và an ninh quốc gia. Nhật Bản là một trong những quốc gia đi đầu trong xây dựng chiến lược AI nhằm ứng phó với những thách thức lớn như tăng trưởng thấp, già hóa dân số, thiếu hụt lao động và các nguy cơ an ninh truyền thống cũng như phi truyền thống.

Chính phủ Nhật Bản đã ban hành khung pháp lý, thiết lập cơ chế điều hành, thúc đẩy hợp tác quốc tế và tích hợp AI vào nhiều lĩnh vực trọng yếu, qua đó định vị AI không chỉ đơn thuần là công nghệ, mà còn là công cụ chiến lược quốc gia.

1. Chiến lược trí tuệ nhân tạo: Định vị và mục tiêu

Nhật Bản định vị chiến lược AI gắn với tầm nhìn Society 5.0 được chính phủ thông qua năm 2016 với mục tiêu xây dựng một “xã hội siêu thông minh”. So với Cách mạng công nghiệp 4.0 vốn nhấn mạnh sản xuất, Society 5.0 lấy con người làm trung tâm, coi AI là công cụ nâng cao chất lượng sống và quản trị xã hội^[1].

“Chiến lược AI 2022” đã xác định ba định hướng chính: (i) giải quyết các thách thức xã hội như già hóa và thiếu hụt lao động; (ii) phát triển AI đáng tin cậy, minh bạch và tôn trọng nhân quyền; (iii) nâng cao năng lực cạnh tranh trong những lĩnh vực then chốt như bán dẫn, siêu máy tính^[2]…

“Chiến lược AI 2022” đặt ra các mục tiêu theo giai đoạn. Trong ngắn hạn (đến năm 2025) ưu tiên y tế, giáo dục, giao thông - logistics, nông nghiệp; phát triển nguồn nhân lực AI; hạ tầng dữ liệu và siêu máy tính.

Trong trung hạn (đến năm 2030) hiện thực hóa Society 5.0, đưa AI thành công cụ kết nối thế giới số và thực; phát triển AI an toàn, đáng tin cậy; xây dựng luật và tiêu chuẩn quốc tế về AI; đứng trong nhóm tiên phong về đổi mới sáng tạo AI.

Trong dài hạn (sau năm 2030, tầm nhìn tới năm 2050) xã hội bền vững dựa trên AI: AI đóng vai trò trung tâm trong nền kinh tế số, carbon thấp, hỗ trợ an ninh quốc gia; phát triển AI song song với kiểm soát đạo đức, pháp lý; một xã hội “AI cùng tồn tại hài hòa với con người”.

Những mục tiêu trên phản ánh quyết tâm của Nhật Bản trong việc triển khai chiến lược AI toàn diện, kết hợp giữa phát triển kinh tế, chất lượng xã hội và đảm bảo an ninh quốc gia.

2. Khung pháp lý và đầu tư phát triển

Nhật Bản đã xây dựng khung pháp lý và cơ chế điều phối thống nhất nhằm thúc đẩy ứng dụng và quản lý AI. Năm 2023, Hội đồng Chiến lược AI được thành lập. Năm 2025, Luật AI được ban hành, quy định về nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và quản lý AI, thiết lập Trụ sở Chiến lược AI và Kế hoạch cơ bản về AI. Đây là nền tảng pháp lý thống nhất cho việc xây dựng và triển khai chiến lược AI quốc gia.

Về hạ tầng, Nhật Bản đầu tư mạnh cho bán dẫn, siêu máy tính (Fugaku, ABCI 3.0), trung tâm dữ liệu, tạo điều kiện cho huấn luyện và triển khai các mô hình AI tạo sinh quy mô lớn. Đồng thời, Chính phủ Nhật Bản cũng đẩy mạnh hợp tác công - tư - học thuật nhằm hình thành một hệ sinh thái AI toàn diệndữ liệu đa phương thức để giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài^[6].

Về ngân sách, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) triển khai “Khung tăng cường nền tảng AI và bán dẫn” với hơn 10 nghìn tỷ Yên vốn công đến năm 2030, tổng đầu tư công - tư dự kiến vượt 50 nghìn tỷ Yên. Riêng năm tài khóa 2024, ngân sách AI đạt khoảng 800 triệu USD cùng ngân sách bổ sung 2,1 tỷ USD, trong đó khoảng 1,5 nghìn tỷ Yên dành cho nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ mũi nhọn AI^[7].

3. Kết quả triển khai chiến lược trí tuệ nhân tạo

3.1. Phương diện kinh tế

Trước những tác động sâu rộng của AI về phương diện kinh tế, Nhật Bản triển khai chiến lược tập trung vào các hướng:.

Tạo động lực tăng trưởng mới, Nhật Bản đang đối diện với khủng hoảng nhân khẩu học nghiêm trọng: dân số siêu già hóa, tỷ lệ sinh cực thấp, dự báo thiếu hụt khoảng 11 triệu lao động vào năm 2040^[8]. Trong bối cảnh đó, AI được xác định là động lực quan trọng để duy trì năng lực cạnh tranh, bù đắp sự thiếu hụt lao động và nâng cao năng suất tổng thể.

Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản khẳng định AI là yếu tố thiết yếu cho tăng trưởng^[10], trong khi METI nhấn mạnh AI tạo sinh sẽ là động lực tăng trưởng trung hạn, với nhu cầu dự kiến tăng trung bình 47% mỗi năm đến năm 2030.(^[11])

Ứng dụng trong các lĩnh vực kinh tế trọng điểm, AI hiện diện trong nhiều lĩnh vực kinh tế trọng điểm. Trong sản xuất công nghiệp, các tập đoàn ô tô lớn triển khai các dây chuyền thông minh để tối ưu chi phí và chất lượng^[12].

Trong nông nghiệp, AI hỗ trợ tăng năng suất và quản lý chuỗi cung ứng. Trong lĩnh vực dịch vụ, các chuỗi bán lẻ áp dụng AI trong quản lý, giao dịch, chăm sóc khách hàng. Lĩnh vực tài chính sử dụng AI để phát hiện gian lận và hỗ trợ giao dịch tự động.

Ngoài ra, AI cũng đóng vai trò quan trọng trong các ngành logistics, thương mại điện tử và phát triển phương tiện tự hành, phù hợp với tầm nhìn xây dựng một xã hội siêu kết nối Society 5.0^[13].

Về hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), Nhật Bản chú trọng thúc đẩy SMEs (chiếm hơn 99% doanh nghiệp trong nước). METI đã ban hành Bộ quy tắc quản trị kỹ thuật số, cung cấp hỗ trợ tài chính và tư vấn cho SMEs trong quá trình chuyển đổi số. Chương trình GENIAC về hạ tầng tính toán và vốn khởi nghiệp cho SMEs và các doanh nghiệp khởi nghiệp (start-up) nhằm khuyến khích phát triển AI tạo sinh^[14].

3.2. Phương diện xã hội

Trong bối cảnh già hóa dân số nhanh chóng và yêu cầu chuyển đổi số toàn diện, Nhật Bản coi AI là công cụ thiết yếu để giải quyết các thách thức xã hội. triển khai tập trung vào ba lĩnh vực chính:

Về y tế và chăm sóc sức khỏe, dân số già hóa và thiếu lao động trong lĩnh vực y tế và chăm sóc sức khỏe là một trong những vấn đề nan giải tại Nhật Bản. Theo Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản, năm 2023, nhóm dân số từ 65 tuổi trở lên của Nhật Bản chiếm 29,1% - tỷ lệ cao nhất thế giới^[15]. Để giảm áp lực, Chính phủ Nhật Bản đầu tư mạnh vào AI hỗ trợ như robot trị liệu tinh thần Paro, robot nâng đỡ bệnh nhân Robear, xe lăn tự động… nhằm giúp giảm tải cho nhân viên y tế và cải thiện chất lượng chăm sóc^[16].

AI trong y tế từ xa, đặc biệt trong lĩnh vực chẩn đoán hình ảnh (CT, MRI), giúp phát hiện sớm ung thư và đột quỵ..., đặc biệt hữu ích ở khu vực nông thôn vốn thiếu bác sĩ chuyên khoa^[17].

Về giáo dục và dịch vụ công, chương trình GIGA School từ năm 2020 đã trang bị máy tính bảng cho toàn bộ học sinh phổ thông, đồng thời phát triển nền tảng AI với tốc độ và nội dung theo năng lực từng học sinh^[18]. Trong lĩnh vực dịch vụ công, nhiều địa phương đã thử nghiệm sử dụng ChatGPT bản nội bộ để giảm khối lượng công việc và nâng cao hiệu quả phục vụ người dân.

Về phát triển nguồn nhân lực, thay vì coi AI là mối nguy tước đoạt việc làm, Nhật Bản triển khai các chương trình tái đào tạo lực lượng lao động. METI đã đặt mục tiêu tái đào tạo 1 triệu lao động giai đoạn 2023-2027, tập trung vào kỹ năng số và AI^[19]. Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (MEXT) quy định từ năm 2025, sinh viên tốt nghiệp đại học phải có kiến thức cơ bản về AI và dữ liệu, bảo đảm thế hệ trẻ sẵn sàng thích ứng với DX^[20].

3.3. Phương diện an ninh

Trước xu thế AI đã trở thành công nghệ quan trọng có khả năng tác động sâu sắc đến an ninh quốc gia và quốc tế, Nhật Bản đã xây dựng chiến lược ứng dụng, quản lý và kiểm soát AI trong lĩnh vực an ninh với bốn trọng tâm chính: an ninh mạng và dữ liệu; quốc phòng, hợp tác và cạnh tranh quốc tế; an ninh phi truyền thống.

Về an ninh mạng và dữ liệu, AI vừa là công cụ tăng cường bảo mật, vừa tiềm ẩn rủi ro an ninh. Năm 2021, Ủy ban An ninh mạng Quốc gia (NISC) Nhật Bản đã ban hành “Hướng dẫn phát triển hệ thống AI an toàn”, nhấn mạnh yêu cầu minh bạch, an toàn và bảo vệ dữ liệu cá nhân^[21].

Báo cáo “Engaging with AI” năm 2022 chỉ ra nguy cơ từ lỗ hổng AI và đề xuất khung quản lý rủi ro^[22]. Viện An toàn AI Nhật Bản (J-AISI) được thành lập năm 2024, phối hợp với Văn phòng Nội các và các bộ ngành nhằm xây dựng giải pháp bảo đảm an toàn AI.

Về ứng dụng AI trong quốc phòng, AI giữ vai trò chiến lược trong quá trình hiện đại hóa quốc phòng Nhật Bản. Tháng 7/2024, Bộ Quốc phòng ban hành Phương châm cơ bản thúc đẩy ứng dụng AI, đề cập đến vai trò của AI trong các phương tiện vũ khí không người lái, hệ thống chỉ huy - điều khiển (C2), tình báo và hỗ trợ ra quyết định, với nguyên tắc then chốt “con người giữ quyền kiểm soát cuối cùng”^[24].

Đầu năm 2025, Bộ tiếp tục công bố “Hướng dẫn về việc ứng dụng có trách nhiệm AI trong nghiên cứu và phát triển quốc phòng”, nhấn mạnh cam kết minh bạch, trách nhiệm và tuân thủ luật pháp quốc tế trong phát triển AI quân sự^[25].

Cùng với đó, ngân sách quốc phòng của Nhật Bản năm 2023 phân bổ cho các dự án AI hỗ trợ ra quyết định nhanh, phân tích dữ liệu mở. Năm 2025, AI chiến thuật tích hợp dữ liệu vệ tinh nhằm rút ngắn thời gian tác chiến đã được đưa vào thử nghiệm^[26].

Về an ninh phi truyền thống, ngoài lĩnh vực quốc phòng, AI cũng góp phần bảo đảm an ninh xã hội. Chính phủ Nhật Bản nhấn mạnh nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm”, ứng dụng AI để phát hiện, ngăn chặn tin giả, deepfake (công nghệ mô phỏng khuôn mặt và giọng nói bằng AI) làm nhiễu loạn xã hội, gây mất lòng tin vào chính phủ.

Chính phủ Nhật Bản đồng thời triển khai phần mềm bảo mật nội địa (do Viện Công nghệ Thông tin và Truyền thông Quốc gia - NICT phát triển) cho các cơ quan hành chính từ năm 2025 nhằm nâng cao khả năng phòng thủ mạng. Bên cạnh đó, trong Society 5.0, AI còn được áp dụng cho quản lý thiên tai, dịch bệnh và khủng hoảng xã hội, góp phần xây dựng hệ thống kết nối siêu thông minh giữa không gian vật lý và số, tăng cường năng lực phòng ngừa và ứng phó trước các mối đe dọa phi truyền thống.(^[27])

Về hợp tác và cạnh tranh quốc tế, trước sự cạnh tranh quyết liệt giữa Mỹ và Trung Quốc trong lĩnh vực AI, Nhật Bản lựa chọn chiến lược cân bằng giữa đổi mới và quản trị rủi ro, đồng thời thúc đẩy hợp tác quốc tế. Chiến lược Đổi mới sáng tạo toàn diện 2025^[28] cùng với việc thành lập Viện An toàn AI (J-AISI) và Trung tâm Hỗ trợ chuyên gia GPAI Tokyo năm 2024 đã thể hiện nỗ lực vừa phát triển năng lực nội địa, vừa tăng cường hợp tác toàn cầu^[29].

Nhật Bản tích cực tham gia Hiroshima AI Process trong khuôn khổ G7, đóng góp vào việc hình thành các nguyên tắc toàn cầu về quản trị AI, đặc biệt liên quan đến chiến tranh thông tin và an ninh chuỗi cung ứng công nghệ cao^[30]. Nước này cũng thúc đẩy khái niệm “dòng chảy dữ liệu tự do và tin cậy” (DFFT), tạo điều kiện cho lưu thông dữ liệu xuyên biên giới.

4. Thách thức trong triển khai chiến lược AI của Nhật Bản

Mặc dù Nhật Bản đã xây dựng được chiến lược AI khá toàn diện, việc triển khai trên thực tiễn vẫn đối mặt với không ít thách thức:

Thứ nhất, về nhân lực, nhu cầu về kỹ sư AI và chuyên gia an ninh mạng tăng nhưng hệ thống đào tạo chưa kịp đáp ứng. SMEs khó cạnh tranh về đãi ngộ với các tập đoàn lớn. Bên cạnh đó, cơ chế tuyển dụng cứng nhắc làm giảm sức hút với chuyên gia quốc tế.

Thứ hai, về hạ tầng, Nhật Bản đã xây dựng siêu máy tính ABCI 3.0, nhưng nhu cầu về chip xử lý chuyên dụng (GPU) và trung tâm dữ liệu vẫn vượt quá khả năng đáp ứng. Chi phí điện cao, nguy cơ thiên tai thường trực làm tăng áp lực cho hạ tầng AI.

Thứ ba, sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bán dẫn quốc tế dẫn đến việc khó đạt được sự tự chủ về công nghệ lõi.

Thứ tư, điểm mạnh của Nhật Bản là chú trọng an toàn và độ tin cậy, nhưng văn hóa quản lý rủi ro quá thận trọng lại làm chậm quá trình thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ mới.

Cuối cùng, niềm tin xã hội bị ảnh hưởng sau sự cố My Number Card^[31], nhu cầu bảo vệ dữ liệu và kiểm soát nội dung AI gia tăng làm tăng chi phí và áp lực quản lý.

Từ Chiến lược AI toàn diện đem lại hiệu quả quản trị quốc gia cùng những thách thức đặt ra không chỉ phản ánh những vấn đề mang tính cấu trúc của Nhật Bản, mà còn gợi mở nhiều bài học quan trọng cho Việt Nam.

Việt Nam đã xác định AI là công nghệ then chốt trong “Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030” ban hành năm 2021. Trong khi đó, chiến lược AI của Nhật Bản nhấn mạnh “an toàn - tin cậy - lấy con người làm trung tâm”. Đây là những mà Việt Nam tham khảo triển khai chính sách AI. Đồng thời, Việt Nam cũng chú trọng tốc độ triển khai, chất lượng dữ liệu, hạ tầng tính toán và nguồn nhân lực để mang lại những tác động đột phá tăng trưởng kinh tế, xây dựng xã hội bền vững và đảm bảo an ninh quốc gia trong kỷ nguyên mới.

^[1] Đỗ Thị Ánh, “ChatGPT và mục tiêu xã hội siêu thông minh 5.0 của Nhật Bản”, Tạp chí Những vấn đề Kinh tế và Chính trị thế giới, Số 5(325) (2023).

^[2] Nội các Nhật Bản, 「AI戦略 2019-2023」(Chiến lược AI 2019-2023), Cabinet Office, /cstp/ai/index.html, truy cập ngày 7/8/2025.

^[6] AIST, 「大規模AIクラウド計算システム「ABCI 2.0」が「ABCI 3.0」にリプレース －ABCI 3.0で最先端の生成AIの技術開発と社会実装を加速－」(Hệ thống điện toán đám mây AI quy mô lớn “ABCI 2.0” được nâng cấp lên “ABCI 3.0”– Thúc đẩy nhanh hơn phát triển công nghệ và ứng dụng xã hội của AI tạo sinh tiên tiến), https://www.aist.go.jp/aist_j/news/pr20241010.html, truy cập ngày 19/9/2025.

^[7] Bloomberg Japan,「経産省が半導体やＡＩ支援に１兆5000億円を計上－24年度補正予算案」(Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp phân bổ 1,5 nghìn tỷ Yên hỗ trợ cho bán dẫn và AI – Dự thảo ngân sách bổ sung tài khóa 2024)”, Bloomberg Japan, https://www.bloomberg.co.jp/news/articles/2024-11-29/SNNHJTT0AFB400, truy cập ngày 19/9/2025.

^[8] Cabinet Office, 「令和4年版高齢社会白書」(Sách trắng 2022 về Xã hội già hóa), https://www8.cao.go.jp/kourei/whitepaper/w-2022/zenbun/04pdf_index.html, truy cập ngày 2/8/2025.

^[10] Ministry of Internal Affairs and Communications, 「日本の情報通信白書 令和6年版, 生成AIによる経済効果」, (Sách trắng Thông tin và Truyền thông Nhật Bản 2024: Tác động kinh tế của AI tạo sinh) , truy cập ngày 7/8/2025.

^[11] METI, 「生成AIの社会実装と経済への影響に関する調査報告書」 (Báo cáo khảo sát về ứng dụng AI tạo sinh trong xã hội và tác động kinh tế), https://www.meti.go.jp, truy cập ngày 10/8/2025.

^[12] TOYOTA, 「トヨタグループ5社、AI・ソフトウェアの人財育成とイノベーションを加速」 (Năm công ty thuộc Tập đoàn Toyota đẩy nhanh phát triển và đổi mới nhân lực AI và phần mềm), 22/5/2025, , truy cập ngày 29/7/2025.

^[13] METI, 「2023年版 通商白書」(Sách trắng Thương mại 2023), https://www.meti.go.jp/report/tsuhaku2023/index.html, truy cập ngày 17/8/2025.

^[14] METI, 「生成AIアクセラレータ・チャレンジ (GENIAC)」(Thử thách tăng tốc AI tạo sinh (GENIAC)), , truy cập ngày 12/8/2025.

^[15] Ministry of Internal Affairs and Communications, 「日本の情報通信白書 令和6年版, 生成AIによる経済効果」, (Sách trắng Thông tin và Truyền thông Nhật Bản 2024: Tác động kinh tế của AI tạo sinh), truy cập ngày 7/8/2025.

^[16] Ministry of Health, Labour and Welfare (2021), 「介護ロボットの開発・普及の推進」(Thúc đẩy phát triển và phổ biến robot chăm sóc người cao tuổi), 0000209634.html, truy cập ngày 17/8/2025.

^[17] NEDO (2020), 「AIを活用した医療イノベーションプロジェクト」(Dự án đổi mới y tế ứng dụng AI), , truy cập ngày 18/8/2025.

^[18] MEXT (2020), 「GIGAスクール構想の実現について」(Về hiện thực hóa Đề án Trường học GIGA), https://www.mext.go.jp/a_menu/other/index_00001.htm truy cập ngày 19/9/2025.

^[19] METI (2022), 「リスキリング支援政策」(Chính sách hỗ trợ tái đào tạo), https://careerup.reskilling.go.jp/ truy cập ngày 18/8/2025.

^[20] Hiệp hội phát triển giáo dục Toán học, Khoa học dữ liệu và AI., 2021), 「

^[21] 数理・データサイエンス・AI（応用基礎レベル）」(Toán học – Khoa học dữ liệu – AI (Trình độ cơ sở ứng dụng)), https://www.mi.u-tokyo.ac.jp/consortium/pdf/model_ouyoukiso.pdf, truy cập ngày 19/9/2025.

^[22] NISC (2021), 「AIシステムの安全な開発に関するガイドライン」(Hướng dẫn về phát triển hệ thống AI an toàn), https://www.nisc.go.jp/pdf/policy/general/ai_guideline2021.pdf, truy cập ngày 16/8/2025.

^[23] NISC (2022), “Engaging with AI”, https://www.nisc.go.jp/pdf/policy/general/engaging_ai2022.pdf, truy cập ngày 16/8/2025.

^[25] Bộ Quốc phòng Nhật Bản, 「AIの活用推進に関する基本方針」(Chính sách cơ bản về thúc đẩy ứng dụng AI), https://www.mod.go.jp/j/press/news/2024/07/ai_policy.pdf, truy cập ngày 16/8/2025.

^[26] AISI, 「防衛研究開発におけるAIの責任ある活用に関するガイドライン」(Hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm trong nghiên cứu và phát triển quốc phòng), https://www.mod.go.jp/j/press/news/2025/01/ai_guideline.pdf, truy cập ngày 17/8/2025.

^[27] IOG, “Defense AI and Japan’s Strategic Future”, ai2023.pdf, truy cập ngày 16/8/2025.

^[28] IPA, 「AI社会実装レポート」(Báo cáo về ứng dụng AI trong xã hội), ai/report2023.pdf, truy cập ngày 5/8/2025.

^[29] Cabinet Office, 「統合イノベーション戦略2025」(Chiến lược Đổi mới sáng tạo toàn diện 2025), https://www8.cao.go.jp/cstp/stmain/2025.pdf, truy cập ngày 19/8/2025.

^[30] AISI, “Annual Report 2024”, https://aisi.go.jp/annualreport2024.pdf, truy cập ngày 7/9/2025.

^[31] Bộ Ngoại giao Nhật Bản, 「広島AIプロセス：G7首脳声明」(Quy trình AI Hiroshima: Tuyên bố của các nhà lãnh đạo G7), Cabinet Office, https://www8.cao.go.jp/cstp/hiroshima_ai2025.pdf, truy cập ngày 19/8/2025.

^[32] Yuri Kageyama, “Glitches in Japan’s unpopular MyNumber digital ID cards draw a flood of complaints”, AP, July 6, 2023, , truy cập 5/8/2025.