Bản sắc văn hóa trong sáp nhập đơn vị hành chính
Sáp nhập đơn vị hành chính (ĐVHC) là tăng cường nguồn lực, tạo một không gian rộng mở hơn cho bản sắc văn hóa phát triển.
Với tư duy quản trị khoa học và sự tham gia của cộng đồng, sáp nhập ĐVHC sẽ tạo “đòn bẩy” để bản sắc văn hóa trở thành nguồn nội lực quan trọng cho tiến trình xây dựng đất nước vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc dân tộc.
1. Mở rộng không gian cho sự phát triển của bản sắc văn hóa
i) Sáp nhận đơn vị hành chính có làm mất bản sắc văn hóa?
Trong thời gian gần đây, quá trình sắp xếp, sáp nhập các ĐVHC đang trở thành một trong những chủ trương lớn nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và tạo động lực phát triển mới cho các địa phương. Tuy nhiên, cùng với đó cũng xuất hiện không ít ý kiến lo ngại rằng việc thay đổi địa giới hành chính sẽ làm “mất gốc”, “xóa sổ bản sắc địa phương”, thậm chí gây “đứt gãy văn hóa cộng đồng”.
Nhưng liệu những nhận định này có đúng với bản chất của văn hóa và thực tiễn phát triển ở Việt Nam cũng như trên thế giới?
ii) Không gian văn hóa không tồn tại trong ranh giới hành chính
Theo Công ước năm 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, không gian văn hóa là môi trường địa lý – xã hội nơi các thực hành văn hóa được hình thành, duy trì và tái tạo trong đời sống cộng đồng (UNESCO, 2003). Điều đó cho thấy văn hóa không đơn thuần gắn với một đường kẻ trên bản đồ hành chính, mà gắn với con người, ký ức cộng đồng, tập quán, tín ngưỡng và lối sống.
Một không gian văn hóa có thể trải dài trên nhiều ĐVHC khác nhau. Điển hình: Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, dân ca Quan họ không chỉ tồn tại ở một địa phương duy nhất mà lan tỏa trong cả vùng văn hóa Kinh Bắc. Những giá trị ấy được duy trì bởi cộng đồng thực hành văn hóa chứ không phụ thuộc vào tên gọi của một đơn vị hành chính.
Khi sáp nhập, không gian văn hóa không bị chia cắt mà tồn tại như một mạng lưới ký ức và thực hành xã hội của người dân. Việc thay đổi địa giới chỉ là sự sắp xếp lại về quản lý, không làm mất đi quyền thực hành văn hóa của cộng đồng. Nói cách khác, ĐGHC là khung quản lý, còn không gian văn hóa mới là phần hồn của đời sống xã hội.
Trong thực tế, ký ức cộng đồng không chỉ được lưu giữ bằng tên gọi trên giấy tờ mà còn thông qua đình làng, chùa, lễ hội, nghề truyền thống, phong tục tập quán và các mối quan hệ xã hội. Một làng cổ vẫn có thể giữ nguyên lễ hội truyền thống, hương ước và sinh hoạt văn hóa dù ĐGHC đã thay đổi.
2. Thực tiễn biến thách thức thành “đòn bẩy” văn hóa
i) Kinh nghiệm từ các nước
Nhiều nghiên cứu quốc tế cũng chỉ ra rằng quá trình sáp nhập ĐVHC thường tạo ra những lo ngại ban đầu về bản sắc địa phương, nhưng không đồng nghĩa với việc văn hóa bị xóa bỏ (Paasi, 1991,2003).
Tại Nhật Bản, trong thời kỳ cải cách Heisei (2000-2010), hàng nghìn đô thị, thị trấn và làng xã được sáp nhập để tinh gọn bộ máy quản lý (Anthony S.R., 2014). Nhật Bản đã thành công trong xây dựng mô hình giữ gìn cái cũ trong cái mới, kiến tạo bản sắc liên vùng mạnh mẽ thông qua các bảo tàng và lễ hội chung, góp phần quảng bá văn hóa địa phương hiệu quả hơn.
Ở Đức, nhiều vùng công nghiệp cũ sau khi tái cấu trúc địa giới đã biến di sản công nghiệp thành nguồn lực phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa (Görmar, 2003). Việc kết nối các địa phương trong một không gian quản lý mới giúp tăng khả năng huy động nguồn lực cho bảo tồn di sản, thông qua việc xây dựng thành công nhãn hiệu văn hóa – di sản cho các thị trấn sau sáp nhập.
Tại Canada, quá trình hợp nhất các đô thị thuộc vùng Toronto không làm mất đi bản sắc của từng khu vực, ngược lại đã thúc đẩy mạnh mẽ các phong trào bảo tồn di sản và quảng bá văn hóa địa phương (Barbara L.J., 2005; Lydia M.& Zachary S., 2015).
Những kinh nghiệm này cho thấy nếu được quản lý đúng hướng, sáp nhập hành chính không phải là sự xóa sổ văn hóa, mà có thể trở thành cơ hội để tái cấu trúc và nâng cao giá trị di sản.
ii) Thực tiễn ở Việt Nam: Văn hóa không mất đi sau sáp nhập
Việc sắp xếp ĐVHC giai đoạn 2019-2025 đã giúp tinh gọn bộ máy, tiết kiệm ngân sách và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Trong quá trình đó, một số địa phương cũng ghi nhận tâm lý hụt hẫng khi tên gọi cũ không còn xuất hiện trên bản đồ hành chính. Tuy nhiên, quan trọng là hầu hết các hoạt động văn hóa truyền thống tiếp tục được duy trì trong không gian rộng mở, với nguồn lực bảo tồn và phát huy di sản mạnh mẽ hơn.
Trường hợp Hà Nội là minh chứng rõ nét, sau khi mở rộng địa giới hành chính, các yếu tố văn hóa đặc sắc của vùng Xứ Đoài và trấn Sơn Nam Thượng không những không mất đi, mà còn được chú trọng bảo tồn, phát huy mạnh mẽ hơn, góp phần tạo nên những sản phẩm du lịch đặc trưng cho Thủ đô. Nhiều sản phẩm du lịch văn hóa mới được hình thành từ chính những giá trị di sản của Hà Tây cũ. Các làng nghề truyền thống được hỗ trợ đổi mới mẫu mã, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Điều này cho thấy rằng khi nguồn lực được tập trung tốt hơn, công tác bảo tồn văn hóa có thể được nâng cao (Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thanh Bình, 2025).
iii) Điều quan trọng không phải là giữ nguyên ranh giới, mà là cách quản trị văn hóa
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam, có thể thấy thách thức lớn nhất của sáp nhập hình chính không nằm ở việc mất văn hóa, mà nằm ở năng lực quản trị văn hóa sau sáp nhập. Nếu chính quyền địa phương thiếu cơ chế bảo tồn di sản, thiếu sự tham gia của cộng đồng hoặc xem nhẹ các giá trị truyền thống, thì ngay cả khi không sáp nhập, văn hóa địa phương vẫn có nguy cơ mai một dưới tác động của đô thị hóa và toàn cầu hóa.
Ngược lại, nếu biết tận dụng cơ hội tái cấu trúc không gian phát triển, việc sáp nhập có thể là cơ hội để văn hóa phát triển mạnh hơn. Lịch sử cho thấy, văn hóa Việt Nam luôn có khả năng thích ứng mạnh mẽ trước những biến động xã hội. Bản sắc dân tộc không nằm yên trong các đường ranh giới hành chính cố định mà được nuôi dưỡng qua đời sống cộng đồng.
Như vậy, ĐVHC được thực hiện với tư duy quản trị hiện đại, lấy văn hóa làm trung tâm và phát huy vai trò của cộng đồng, sáp nhập tạo cơ hội để kết nối các giá trị văn hóa vùng miền, mở rộng không gian phát triển di sản, tăng cường nguồn lực bảo tồn, hình thành các thương hiệu văn hóa quy mô lớn và thúc đẩy công nghiệp văn hóa.
Một cuộc cải cách hành chính chỉ thực sự thành công khi không chỉ tạo ra bộ máy tinh gọn, mà còn tạo ra một không gian văn hóa hài hòa, nơi người dân vẫn cảm thấy gắn bó, tự hào và tiếp tục gìn giữ căn tính cộng đồng của mình, văn hóa được xem là trung tâm của quá trình sáp nhập. Đó cũng là con đường để Việt Nam vừa hiện đại hóa quản trị quốc gia, vừa bảo tồn và phát huy được chiều sâu văn hóa dân tộc trong thời kỳ mới.
Tài liệu tham khảo
- Anthony S.R. (2014). Japan’s Heisei municipal mergers and the contradictions of neo-liberal administrative planning, Asia Pacific Journal of Public Administration 36(2):135-149.
- Barbara L. Jenkins (2005). Toronto's Cultural Renaissance, Canadian Journal of Communication 30(2), DOI:10.22230/cjc.2005v30n2a1417
- Görmar, L. (2023). Loss and change: Culture narratives in old industrial regions in East Germany. Regional Science Policy & Practice. https://doi.org/10.1111/rsp3.12689
- Lydia M. & Zachary S. (2015). Municipal Amalgamation in Ontario, Fraser Institute.
- Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thanh Bình (2025). Nhận diện những luận điểm sai trái trong quá trình sáp nhập địa giới hành chính ở nước ta hiện nay, Tạp chí Việt Nam Hội nhập, số 363
- Paasi, A. (1991). Deconstructing regions: notes on the scales of spatial life. Environ. Plann. A 23, 239–256. doi: 10.1068/a230239
- Paasi, A. (2003). Region and place: regional identity in question. Progr. Hum. Geogr. 27, 475–485. doi: 10.1191/0309132503ph439pr
- UNESCO (2003), Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris: UNESCO. Available at: https://ich.unesco.org/doc/src/15164-EN.pdf
