ASEAN trong cạnh tranh lợi ích giữa Mỹ và Trung Quốc tại Biển Đông

1. Vị trí của ASEAN trong chiến lược của Mỹ và Trung Quốc

Từ một tổ chức được thành lập với mục đích đoàn kết các nước trong khu vực Đông Nam Á trước những biến động của tình hình thế giới, ASEAN ở thời điểm hiện tại đã thực sự phát triển, khẳng định vị thế của mình và nhận được sự quan tâm của quốc tế. Trong các chiến lược, chính sách của các nước như Trung Quốc với “Giấc mộng Trung Hoa” [1] Mỹ với chiến lược “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương: Tự do và mở” [2], Liên minh châu Âu với Chiến lược “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương” [3],... hay sự gia tăng ảnh hưởng của các cường quốc tầm trung tại châu Á như Hàn Quốc, Nhật Bản,.. thì ASEAN đều hiện diện trong nội dung các chiến lược này.

Trung Quốc tham vọng trở thành siêu cường, vượt Mỹ trên mọi lĩnh vực để đứng đầu thế giới [4]. Trong kế hoạch lớn này, ASEAN là điểm quan trọng mà Trung Quốc luôn lưu tâm. Trước hết là xuất phát từ vị trí địa lý, cả Trung Quốc và các quốc gia ASEAN đều nằm ở khu vực châu Á nên có sự gần gũi nhất định về văn hóa, lịch sử,... Trung Quốc muốn đưa khu vực Đông Nam Á trở thành vùng đệm địa - chính trị có mối liên hệ phụ thuộc chặt chẽ vào nước này để ngăn chặn sự phong toả, can dự của Mỹ, đồng thời tạo đà để Trung Quốc hiện thực hoá mục tiêu trở thành siêu cường của mình. Với sáng kiến “Vành đai, con đường”, Trung Quốc hiểu rõ vai trò của Đông Nam Á, nơi đây sẽ là mắt xích quan trọng để cường quốc này xây dựng “Con đường tơ lụa trên biển” và “Vành đai kinh tế Con đường tơ lụa”, nếu thiếu ASEAN thì mắt xích của chiến lược này sẽ bị đứt gãy [5].

Sự đối trọng quyền lực cũng là vấn đề mà Trung Quốc muốn xây dựng và cạnh tranh với Mỹ. Trong khi vị thế của Mỹ bị suy giảm tương đối sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 - 2009 và hiện đang phải đối mặt với những thách thức về kinh tế, chính trị thì Trung Quốc đã có các chiến lược toàn cầu để củng cố vị thế của mình, phá vỡ mô hình đơn cực của Mỹ. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng cần kiểm soát những khu vực có vị trí trọng yếu về an ninh quốc phòng, và ASEAN hoàn toàn đáp ứng được các mục tiêu đó của Trung Quốc.

ASEAN nằm ở vị trí trọng yếu, tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế của Mỹ. ASEAN và Mỹ chính thức thiết lập quan hệ từ năm 1977, năm 2015 hai bên xây dựng quan hệ đối tác chiến lược và đến tháng 11 năm 2022 chính thức nâng cấp lên thành quan hệ đối tác chiến lược toàn diện tại Hội nghị cấp cao ASEAN - Mỹ lần thứ 10 tổ chức tại Campuchia. Từ sự kiện này có thể thấy, Mỹ muốn gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau giữa nước này với ASEAN cả về kinh tế lẫn an ninh, đồng thời tạo thế kiềm chế ảnh hưởng của Trung Quốc trong các vấn đề chủ quyền, lợi ích và an ninh tại Biển Đông [6].

Hiện nay, các nước ASEAN đang tiếp nhận đầu tư của Mỹ nhiều hơn cả Trung Quốc và Ấn Độ, nơi đây có nguồn tài nguyên phong phú, nhiều điểm chốt, vòng cung tự nhiên làm nên giá trị chiến lược quan trọng trên nhiều lĩnh vực, nhất là an ninh, quốc phòng, kinh tế [7]. Tại Đông Nam Á có tuyến đường thủy là eo biển Malacca và Biển Đông giữ vai trò quan trọng trong chiến lược kinh tế, an ninh, chính trị,... của Mỹ. Ngoài ra, kể từ sau đại dịch –COVID-19, Mỹ và ASEAN đã xích lại gần nhau hơn trong việc phòng chống dịch bệnh và khắc phục hậu quả. Sự phát triển vượt trội của Mỹ trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, tài chính ngân hàng,… là hình mẫu mà nhiều nước trong ASEAN muốn học hỏi. Điều này sẽ tạo thuận lợi cho Mỹ trong việc tăng cường liên kết, củng cố ảnh hưởng và mở rộng sự ủng hộ từ các nước trong ASEAN [8].

Từ những phân tích ở trên có thể thấy ASEAN giữ vị trí quan trọng đối với Mỹ và Trung Quốc để duy trì tầm ảnh hưởng của hai nước này tại châu Á nói chung và Biển Đông nói riêng.

2. Hàm ý chính sách cho ASEAN về vấn đề Biển Đông và cân bằng quan hệ với Mỹ, Trung Quốc

Một là, ASEAN cần tiếp tục kiên định với lập trường tôn trọng luật pháp quốc tế, mọi tranh chấp tại Biển Đông phải được giải quyết bằng pháp luật quốc tế.

Trật tự quốc tế dựa trên luật lệ là vấn đề cốt lõi trong quan hệ giữa các nước và là cơ sở để duy trì hòa bình; mọi tranh chấp để thỏa mãn lợi ích quốc gia nhưng không tôn trọng quyền lợi nhân loại, bất chấp quy định chung đều sẽ là mầm mống của chiến tranh, của rối loạn. Mặt khác, việc tôn trọng luật pháp quốc tế cần được tổ chức này thực hiện nghiêm túc ngay cả trong đối nội. Điều này sẽ gia tăng sự giám sát lẫn nhau giữa các nước, gắn chặt tình đoàn kết và tạo dựng niềm tin.

Hai là, các quốc gia thành viên ASEAN có liên quan phải không ngừng bảo vệ chủ quyền biển đảo của mình bằng tất cả các biện pháp hợp pháp, trong đó củng cố và nuôi dưỡng lòng yêu nước là điều cốt lõi.

Trong tương lai thế giới sẽ còn gặp nhiều biến động như khủng bố quốc tế, chiến tranh cục bộ, chiến tranh kinh tế, chiến tranh mạng, các hoạt động can thiệp, lật đổ, tranh chấp chủ quyền, lãnh thổ, tài nguyên… đe doạ đến an ninh thế giới. Vì vậy, mỗi quốc gia cần không ngừng củng cố niềm tin và tinh thần đoàn kết dân tộc, thúc đẩy tinh thần yêu nước và ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo như một trách nhiệm thiêng liêng gắn liền với lợi ích dân tộc . Tình yêu lớn này sẽ thẩm thấu qua nhiều thế hệ khác nhau hun đúc thành sức mạnh chống lại những hành vi xâm phạm bất hợp pháp chủ quyền biển đảo từ các thế lực bên ngoài.

Ba là, ASEAN cần tiếp tục đẩy mạnh việc hợp tác tích cực để xây dựng nên một tổ chức phát triển mạnh mẽ về kinh tế, ổn định về chính trị.

Để làm được điều đó sự tin tưởng lẫn nhau và hợp tác cùng phát triển giữa các quốc gia thành viên là điều cần thiết. Mỗi quốc gia thành viên đều có những lợi thế về tài nguyên, vị trí địa lý riêng. Nếu ASEAN biết cách khai thác đó sẽ là yếu tố then chốt giúp tổ chức này tự nuôi dưỡng được sức mạnh cho mình.

Bốn là, ASEAN duy trì tinh thần đoàn kết và tự chủ chiến lược.

ASEAN chỉ có thể tồn tại, gìn giữ hòa bình tại Biển Đông nếu có sự đoàn kết. Mọi mâu thuẫn về lợi ích, hay mất niềm tin sẽ là kẽ hở để các nước lớn can thiệp và chi phối tổ chức, biến ASEAN thành quân cờ chiến lược của mình.

Trước những lợi ích cốt lõi liên quan đến chủ quyền quốc gia trong đó có vấn đề Biển Đông, các quốc gia thành viên ASEAN phải luôn giữ vững lập trường, song trong việc hợp tác kinh tế cần có sự linh hoạt nhất định để tận dụng nhiều cơ hội. Chỉ khi ASEAN giữ được vai trò trung tâm, phát huy bản sắc độc lập và năng lực điều phối, tổ chức này mới có thể khẳng định vị thế của mình như một nhân tố chiến lược quan trọng trong cấu trúc khu vực Đông Nam Á.

3. Kết luận

Có thể thấy, trong bối cảnh hiện nay ASEAN cần tiếp tục duy trì tính tự chủ và khả năng hoạch định độc lập để có thể phát triển bền vững, đồng thời tránh bị lôi kéo hoặc kiểm soát trong mối quan hệ với hai cường quốc này. Đặc biệt việc bảo vệ chủ quyền của các quốc gia thành viên tại Biển Đông cần được thực hiện trên cơ sở nhất quán về lập trường và tuân thủ nghiêm luật pháp quốc tế, bởi chỉ khi đó, uy tín và vai của ASEAN trong quan hệ quốc tế mới không ngừng được củng cố.

Với Việt Nam, việc kiên định con đường bảo vệ độc lập dân tộc, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ tại Biển Đông bằng nhiều chính sách, trong đó cốt lõi là luôn nuôi dưỡng tinh thần yêu nước nồng nàn, tuân thủ luật lệ quốc tế và tôn trọng lợi ích chung của nhân loại./.

Tài liệu tham khảo:

[1] Hồ Quang Lợi (2023). Về “Giấc mơ Trung Hoa”. Báo Nhân dân điện tử. https://nhandan.vn/ve-giac-mo-trung-hoa-post178409.html. Ngày truy cập 01/08/2026.

[2] Phạm Thị Thanh Bình, Vũ Nhật Quang (2020). Chiến lược “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương: tự do và rộng mở” của Mỹ: vai trò và cách thức triển khai. Tạp chí Cộng sản online, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/the-gioi-van-de-su-kien/-/2018/816028/%E2%80%9Cchien-luoc-an-do-duong---thai-binh-duong-tu-do-va-rong-mo%E2%80%9D-cua-my--vai-tro-va-cach-thuc-trien-khai.aspx. Ngày truy cập 01/08/2026.

[3] Hoàng Vũ (2021). EU công bố chiến lược Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương. Tạp chí Quân đội nhân dân online. https://www.qdnd.vn/quoc-te/doi-song/eu-cong-bo-chien-luoc-an-do-duong-thai-binh-duong-671571. Ngày truy cập 01/08/2026.

[4] Vĩ Cường (2021). Trung Quốc và cơ hội trở thành siêu cường thế giới. Báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh online. https://plo.vn/trung-quoc-va-co-hoi-tro-thanh-sieu-cuong-the-gioi-post653245.html. Ngày truy cập 01/08/2026.

[5] Phạm Thanh Hằng (2021). Sáng kiến “Vành đai và con đường của Trung Quốc và cơ hội thách thức đối với Việt Nam. Tạp chí Lý luận chính trị điện tử, Số 6. http://lyluanchinhtri.vn/home/index.php/quoc-te/item/3698-sang-kien-%E2%80%9Cvanh-dai-va-con-duong%E2%80%9D-cua-trung-quoc-va-co-hoi-thach-thuc-doi-voi-viet-nam.html. Ngày truy cập 01/08/2026.

[6] Vũ Anh Tuấn (2023). Mối quan hệ hợp tác giữa ASEAN và Mỹ hiện nay. Tạp chí Quản lý Nhà nước online. https://www.quanlynhanuoc.vn/2023/06/06/moi-quan-he-hop-tac-giua-asean-va-my-hien-nay/. Ngày truy cập 01/08/2026.

[7] Lê Thị Thúy Hiền (2023). ASEAN trong cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc tại khu vực Đông Nam Á. Tạp chí Cộng sản online. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/the-gioi-van-de-su-kien/-/2018/827403/asean-trong-canh-tranh-chien-luoc-my---trung-quoc-tai-khu-vuc-dong-nam-a.aspx. Ngày truy cập 01/08/2026.

[8] Lê Hải Bình, Nguyễn Thị Nhật Linh (2021). Cuộc chiến truyền thông giữa Mỹ và Trung Quốc trong bối cảnh đại dịch Covid 19. Tạp chí lý luận chính trị điện tử. http://lyluanchinhtri.vn/home/index.php/quoc-te/item/3734-cuoc-chien-truyen-thong-giua-my-va-trung-quoc-trong-boi-canh-dai-dich-covid-19.html. Ngày truy cập 01/08/2026.